Essays · Olfactory Art
Incense burner in the shape of a goose.
Một kiểu dáng cũ, đúc lại cho một làn khói mới.
An old form, recast for new smoke.
The Metropolitan Museum of Art, Purchase, The Vincent Astor Foundation Gift, 2020 (Open Access, public domain) · The Metropolitan Museum of Art
Một con ngỗng rộng gần nửa mét
The Metropolitan Museum of Art ở New York giữ một lư hương hình con ngỗng, làm ở Trung Hoa đầu thế kỷ 15, thuộc đời Minh. Hồ sơ của bảo tàng khoanh niên đại từ năm 1400 đến năm 1433. Chất liệu được ghi là hợp kim đồng.
Kích thước đáng để dừng lại: cao 36,8 cm, rộng 47,6 cm. Đây không phải vật cầm tay. Nó là một con chim gần bằng con ngỗng thật, đặt trên bàn thì chiếm cả một góc. Số hiệu của nó gồm hai phần, a và b, nghĩa là vật gồm hai mảnh tách rời, nhiều khả năng là thân và nắp, để người dùng mở ra bỏ hương vào rồi đậy lại.
Bảo tàng mua chiếc lư năm 2020, bằng khoản tặng của The Vincent Astor Foundation. Nó thuộc khoa Nghệ thuật châu Á và được bảo tàng xếp vào nhóm hiện vật nổi bật trong bộ sưu tập.
Khi đốt, hương nằm trong thân con ngỗng. Khói thơm đi ra từ cái mỏ hé mở. Một con chim bằng kim loại, nặng, lạnh, bỗng có hơi thở.
Kiểu lư hình chim, từ đời Hán tới đời Minh
Theo The Met, lư hương hình chim được làm lần đầu vào đời Hán, rồi được làm lại vào thế kỷ 13 và 14. Chiếc lư hình ngỗng thuộc làn sóng hồi sinh ấy. Nó vừa quan sát con vật thật, vừa chăm chút hoạ tiết, vừa cố ý gợi về lịch sử.
Ba điều đó đi cùng nhau trong một vật. Dáng con vật đến từ việc nhìn loài ngỗng thật. Hoạ tiết đến từ tay người thợ trang trí. Và toàn bộ ý tưởng, một con chim nhả khói, là một cái nhìn ngoái lại hơn một nghìn năm. Ba thứ ấy không mâu thuẫn. Người đời Minh có thể vừa nhìn con ngỗng ngoài bờ ao, vừa nhìn một chiếc lư cổ trong sách, rồi đúc ra một vật mang cả hai.
Đồ đồng Trung Hoa từ đời Tống trở đi có một đặc điểm rõ: người ta mượn hình dáng và hoạ tiết của đồ cổ, rồi dùng cho những việc mới. Lư hương, bình cắm hoa, đồ bày trên bàn văn nhân. Cổ vật không chỉ được cất giữ. Nó được học, được chép, được đổi chức năng.
Chiếc lư hình ngỗng đứng ở giữa dòng chảy ấy. Nó không phải đồ cổ. Nó là một vật mới được làm để nhớ về đồ cổ.
Thứ duy nhất không được đúc lại
Nhìn chiếc lư, người ta thấy thời gian ở nhiều lớp. Có đời Hán, nơi ý tưởng bắt đầu. Có thế kỷ 13 và 14, khi ý tưởng quay lại. Có đầu thế kỷ 15, khi con ngỗng này được đúc. Và có năm 2020, khi nó vào một bảo tàng ở New York.
Chỉ có một thứ không đi qua các lớp ấy: mùi. Không ai biết người chủ đầu tiên đã đốt gì trong thân con ngỗng. Hồ sơ không ghi. Hình dáng thì truyền được qua sáu trăm năm, qua cả nghìn năm. Khói của từng lần đốt thì chỉ sống vài phút.
Penta thấy đây là một điều đáng nói về vật chứa mùi. Chúng là phần bền của một việc rất ngắn. Người ta bỏ nhiều công cho phần bền: đúc, gọt, trang trí, cân nhắc tỉ lệ cổ và thân. Phần ngắn thì được giao cho lửa.
Gần ba thế kỷ trước, người thợ gốm đời Tống đã làm một con chim nước bằng sứ đậu trên bông sen, khói cũng đi ra từ mỏ. Vật ấy nhẹ, sáng, vừa tầm bàn. Con ngỗng đời Minh thì nặng, tối, lớn gần bằng thật. Hai vật cho thấy cùng một ý có thể được nói bằng hai giọng rất khác.
Giữa chúng là một điều giống nhau: cả hai đều coi khói như hơi thở của một sinh vật. Mỗi lần có người châm hương, con ngỗng lại sống thêm vài phút.
A goose nearly half a metre wide
The Metropolitan Museum of Art in New York holds an incense burner in the shape of a goose, made in China in the early 15th century, Ming dynasty. The museum dates it between 1400 and 1433. The material is recorded as copper alloy.
The size is worth a pause: 36.8 cm high, 47.6 cm wide. This is not a hand held object. It is a bird close to the size of a real goose, taking up a whole corner of a table. Its accession number has two parts, a and b: it is made in two separate pieces, most likely body and cover, so that it can be opened, filled with incense and closed again.
The museum bought it in 2020 with a gift from The Vincent Astor Foundation. It sits in the Department of Asian Art and is listed among the collection's highlights.
Incense burned inside the goose's body. Fragrant smoke left through its open beak. A heavy, cold metal bird suddenly had breath.
Bird burners, from the Han to the Ming
According to The Met, bird shaped incense burners were first made in the Han dynasty and revived in the 13th and 14th centuries. The goose belongs to that revival. It combines observation of the living animal, careful ornament, and a deliberate look back at history.
All three are in one object. The animal's form comes from looking at real geese. The ornament comes from the decorator's hand. And the whole idea, a bird exhaling smoke, looks back more than a thousand years. These do not conflict. A Ming maker could watch a goose by a pond and study an ancient burner in a book, then cast an object that holds both.
Chinese bronzes from the Song onward share a clear habit: ancient shapes and motifs were borrowed and put to new uses. Incense burners, flower vases, objects for the scholar's desk. Antiquities were not only kept. They were studied, copied, repurposed.
The goose stands in that current. It is not an antique. It is a new object made to remember antiques.
The one thing not recast
Looking at the burner, one sees time in layers. The Han, where the idea began. The 13th and 14th centuries, when it returned. The early 15th century, when this goose was cast. And 2020, when it entered a museum in New York.
Only one thing did not pass through those layers: the scent. No one knows what its first owner burned inside it. The record is silent. The form carried across six hundred years, across a thousand. The smoke of each burning lived only minutes.
Penta finds this worth saying about scent vessels. They are the durable part of something very brief. Great effort goes into the durable part: casting, finishing, ornament, the balance of neck and body. The brief part is left to fire.
Nearly three centuries earlier, a Song potter made a porcelain waterfowl on a lotus, its smoke also leaving through the beak. That object is light, bright, desk sized. The Ming goose is heavy, dark, nearly life size. The same idea spoken in two very different voices.
What they share is this: both treat smoke as the breath of a creature. Each time someone lights the incense, the goose lives a few more minutes.
Olfactory Art