Essays · Contemporary Art
Isaac Julien. Ten Thousand Waves.
Nước đến rồi rút. Người đi thì không về.
The water comes and goes. Those who leave do not return.
© Isaac Julien · M+ Museum
Một đêm ở vịnh Morecambe
Tháng Hai năm 2004, ở vịnh Morecambe phía tây bắc nước Anh, hai mươi ba người nhặt sò chết đuối khi thuỷ triều lên. Họ đến từ tỉnh Phúc Kiến, Trung Quốc. Họ làm việc không giấy tờ, trên một bãi cát rộng mà dân địa phương biết là nguy hiểm, vào một giờ mà nước lên nhanh hơn người chạy.
Tin tức hôm ấy ngắn. Một con số, một địa danh, vài dòng về những đường dây đưa người qua biên giới. Rồi tin khác đến.
Isaac Julien, nghệ sĩ và nhà làm phim người Anh, không để con số ấy trôi đi. Sáu năm sau, năm 2010, ông hoàn thành Ten Thousand Waves: một sắp đặt phim chín màn hình, quay bằng phim 35mm rồi chuyển sang kỹ thuật số, dài bốn mươi chín phút bốn mươi mốt giây. Tác phẩm không tái hiện lại đêm đó theo kiểu phim tài liệu. Nó đặt đêm đó cạnh những câu chuyện khác, xa hơn và cũ hơn nhiều.
Bản chín màn hình hiện thuộc bộ sưu tập M+ ở Hồng Kông. Tác phẩm đã được chiếu ở nhiều nơi, trong đó có MoMA ở New York trong mùa 2013 sang 2014.
Nữ thần, diễn viên và thành phố
Ten Thousand Waves đan ba lớp thời gian. Lớp thứ nhất là Morecambe, bãi cát, đêm tối, nước lên. Lớp thứ hai là huyền thoại Mazu, nữ thần biển mà ngư dân Phúc Kiến tin là che chở người đi thuyền. Maggie Cheung đóng vai Mazu, xuất hiện lơ lửng trên mặt nước như một người đến quá muộn.
Lớp thứ ba là điện ảnh Thượng Hải. Julien dựng lại The Goddess, bộ phim câm năm 1934 của đạo diễn Ngô Vĩnh Cương, kể về một người mẹ bán thân nuôi con. Zhao Tao đóng người phụ nữ ấy, đi qua những con phố cũ, rồi bước ra thành phố hiện đại với những toà tháp kính.
Ba lớp ấy không nối với nhau bằng cốt truyện. Chúng nối bằng hình ảnh lặp lại: nước, sương, ánh đèn, những người phụ nữ đi một mình. Chín màn hình treo rải trong phòng tối, có màn hình quay mặt vào nhau, có màn hình treo lơ lửng giữa không gian. Không có vị trí nào để thấy hết. Người xem buộc phải chọn, và mỗi lựa chọn bỏ lại một phần.
Những chuyến đi dở dang
Julien là con của những người di cư từ Saint Lucia sang Anh. M+ đặt tác phẩm cạnh câu chuyện ấy, và cạnh những đợt người tị nạn đổ về châu Âu sau này. Nhưng Ten Thousand Waves không nói bằng giọng bình luận. Nó nói bằng khoảng cách: giữa Phúc Kiến và bờ biển nước Anh, giữa một nữ thần và những người không được ai che chở, giữa một bộ phim năm 1934 và một thành phố hôm nay.
Cái tên của tác phẩm cũng là một khoảng cách. Mười nghìn con sóng. Không phải một. Không đếm được. Mỗi con sóng mang theo một người, một chuyến đi, một lý do để rời nhà.
Điều khiến tác phẩm ở lại trong người xem là sự chậm rãi. Máy quay đứng lâu trên mặt nước, trên một gương mặt, trên sương núi. Không vội kể. Không vội giải thích. Những người chết ở Morecambe không được trả lại tên trong phim, nhưng họ được trả lại thời gian: thời gian để người khác nhìn, để nghĩ tới họ lâu hơn một dòng tin.
Khi bước ra khỏi phòng chiếu, người xem không mang theo một câu chuyện trọn vẹn. Họ mang theo những mảnh: tiếng nước, một bóng áo trắng, một con phố đêm. Như người sống sót mang theo ký ức về người đã đi. Cũng như những hạt hướng dương sứ của Ai Weiwei, tác phẩm nhắc rằng đằng sau một con số là từng bàn tay, từng người.
A night at Morecambe Bay
In February 2004, at Morecambe Bay in the north west of England, twenty three cockle pickers drowned as the tide came in. They were from Fujian Province in China. They worked without papers, on a stretch of sand locals knew to be dangerous, at an hour when the water rose faster than a person could run.
The news that day was brief. A number, a place name, a few lines about smuggling networks. Then other news arrived.
Isaac Julien, the British artist and filmmaker, did not let that number drift away. Six years later, in 2010, he completed Ten Thousand Waves: a nine screen film installation shot on 35mm and transferred to digital, running forty nine minutes and forty one seconds. It does not reconstruct the night as documentary. It sets that night beside other stories, older and further away.
The nine screen version is now in the M+ collection in Hong Kong. The work has travelled widely, including a showing at MoMA in New York across 2013 and 2014.
A goddess, an actress, a city
Ten Thousand Waves braids three layers of time. The first is Morecambe: the sand, the dark, the rising water. The second is the legend of Mazu, the sea goddess Fujianese fishermen trust to protect those at sea. Maggie Cheung plays Mazu, hovering above the water like someone who arrived too late.
The third is Shanghai cinema. Julien restages The Goddess, Wu Yonggang's silent film of 1934 about a mother who sells herself to raise her child. Zhao Tao plays that woman, walking through old streets, then stepping out into the modern city of glass towers.
The layers are not joined by plot. They are joined by recurring images: water, mist, lamplight, women walking alone. The nine screens hang scattered in a dark room, some facing each other, some suspended in open space. There is no single spot from which to see everything. The viewer has to choose, and every choice leaves something out.
Unfinished journeys
Julien is the child of migrants from Saint Lucia to Britain. M+ places the work beside that history, and beside the later waves of refugees arriving in Europe. But Ten Thousand Waves does not speak in the voice of commentary. It speaks through distance: between Fujian and an English shore, between a goddess and people no one protected, between a film from 1934 and a city today.
The title is a distance too. Ten thousand waves. Not one. Uncountable. Each carries a person, a journey, a reason to leave home.
What keeps the work in the viewer is its slowness. The camera rests on the water, on a face, on mountain mist. It is in no hurry to tell or explain. The dead of Morecambe are not given back their names, but they are given back time: time to be looked at, to be thought about for longer than a news item.
Leaving the room, the viewer carries no complete story. Only fragments: the sound of water, a white robe, a street at night. The way a survivor carries the memory of someone who is gone. Like Ai Weiwei's porcelain sunflower seeds, the work reminds us that behind a number there are hands, one person at a time.
Contemporary Art