Essays · Olfactory Art
Iso E Super. Mùi gần như không ngửi thấy.
Có những dấu vết chỉ người khác thấy.
Some traces only others can see.
Một mùi gỗ từ phòng thí nghiệm
Iso E Super là tên thương mại của IFF, công ty nguyên liệu mùi của Mỹ, cho một phân tử có tên hoá học dài, thường được viết tắt là OTNE. IFF phát triển và đăng ký bằng sáng chế cho nó vào đầu thập niên 1970. Thư viện của Lê Mai ghi năm ra đời là 1973.
Mùi của nó khó mô tả vì nó rất mịn. Gỗ khô, hơi giống tuyết tùng, một chút hổ phách, một cảm giác như nhung. Không có cạnh sắc nào. Nó không giống một loại gỗ cụ thể mà giống cái ý niệm chung về gỗ đã được bào nhẵn.
Sản phẩm thương mại thực ra là một hỗn hợp nhiều đồng phân. Về sau người ta nhận ra rằng một đồng phân chiếm tỉ lệ nhỏ lại mang phần lớn sức mạnh của mùi. Phần còn lại gần như chỉ là nền.
Iso E Super dần trở thành một trong những nguyên liệu tổng hợp được dùng nhiều nhất trong nước hoa hiện đại. Có công thức dùng nó đến hàng chục phần trăm. Nó làm các mùi khác toả ra xa hơn, và bản thân nó thì lùi lại.
Vì sao có người không ngửi thấy
Một chuyện được nhắc đi nhắc lại về Iso E Super: nhiều người ngửi nó và nói rằng họ không thấy gì. Có người thấy rất nhẹ. Có người thấy rõ lúc đầu rồi mất hẳn.
Có vài lý do. Mỗi người có một bộ thụ thể khứu giác khác nhau, và độ nhạy với từng phân tử cũng khác nhau. Với một số phân tử lớn, mịn, như các musk và các mùi gỗ tổng hợp, tỉ lệ người kém nhạy khá cao.
Lý do thứ hai phổ biến hơn: mũi mệt. Khi ta ngửi một mùi liên tục, các tế bào khứu giác giảm phản ứng. Đó là lý do ta không ngửi thấy mùi nhà mình, mùi áo mình. Iso E Super vốn đã nhẹ, lại bám lâu trên da, nên chỉ sau vài phút, người mang nó có thể không còn nhận ra.
Nhưng người đi ngang qua thì chưa mệt. Họ ngửi thấy nó lần đầu. Vì thế mới có câu chuyện quen thuộc: một người không ngửi thấy mùi của mình, nhưng cứ được người lạ hỏi đang dùng gì.
Molecule 01, một phân tử đứng một mình
Năm 2006, người làm nước hoa Geza Schoen ra mắt Molecule 01 dưới nhãn Escentric Molecules. Trong chai chỉ có một phân tử: Iso E Super, pha trong cồn.
Đó là một cử chỉ lạ trong nghề nước hoa. Thông thường, một phân tử như Iso E Super nằm lẫn trong hàng chục nguyên liệu khác, làm việc phía sau. Schoen đưa nó ra phía trước, một mình, như đặt một vật liệu xây dựng lên bệ trưng bày.
Trang của Escentric Molecules mô tả nó như một mùi da, hành xử giống sự hiện diện hơn là giống nước hoa. Chính cái khó nắm bắt của nó trở thành điều người ta nói đến: mỗi người ngửi một khác, có người không ngửi thấy gì, có người thấy nó đổi theo làn da.
Molecule 01 cũng cho thấy một điều về cách nhìn nguyên liệu. Một phân tử có thể được đọc như một tác phẩm, không phải vì nó phức tạp, mà vì nó làm lộ ra cách ta ngửi.
Dấu vết ở khoảng cách
Phần lớn dấu vết được thấy rõ nhất ở gần. Vết chân trên cát, vết tay trên kính. Càng lại gần càng rõ.
Iso E Super đi theo chiều ngược lại. Càng gần, người mang nó càng ít thấy. Càng xa, người khác càng dễ nhận ra. Nó là một dấu vết hiện ra ở khoảng cách, trong không khí người ta đi qua, trên chiếc ghế người ta vừa đứng dậy.
Điều này nói gì đó về mùi nói chung. Mùi của một người không phải là thứ người ấy sở hữu. Nó thuộc về không gian quanh họ và về những người ở trong không gian ấy. Ta để lại mùi cho người khác, như để lại một lời nhắn không ký tên.
Có lẽ vì vậy mà Iso E Super thành phổ biến đến thế. Nó không dành cho người mang. Nó dành cho căn phòng.
A laboratory wood
Iso E Super is the trade name used by IFF, the American smell materials company, for a molecule with a long chemical name, often shortened to OTNE. IFF developed and patented it in the early 1970s. The Lê Mai library records 1973 as its year.
Its smell is hard to describe because it is so smooth. Dry wood, something like cedar, a touch of amber, a velvet feel. No sharp edges. It resembles no particular wood, more the general idea of wood planed smooth.
The commercial product is actually a mixture of isomers. It was later found that one minor isomer carries much of the strength. The rest is mostly background.
Iso E Super became one of the most used synthetic materials in modern perfume. Some formulas use it at tens of percent. It makes other smells radiate further, while it steps back.
Why some people smell nothing
One story is repeated about Iso E Super: many people smell it and say they notice nothing. Some find it very faint. Some smell it clearly at first, then lose it entirely.
There are a few reasons. Each person has a different set of smell receptors, and sensitivity to each molecule varies. For some large, smooth molecules, such as musks and synthetic woods, the share of less sensitive people is fairly high.
The second reason is more common: nose fatigue. When we smell something continuously, smell cells respond less. That is why we cannot smell our own home, our own shirt. Iso E Super is already faint and clings to skin for a long time, so after a few minutes the wearer may no longer notice it.
But a passer by has not adapted. They smell it for the first time. Hence the familiar story: someone who cannot smell their own perfume keeps being asked by strangers what they are wearing.
Molecule 01, one molecule alone
In 2006 the perfumer Geza Schoen launched Molecule 01 under the Escentric Molecules label. The bottle holds a single molecule: Iso E Super in alcohol.
It was an unusual gesture in perfume. Normally a molecule like Iso E Super sits among dozens of other materials, working in the background. Schoen brought it forward, alone, like setting a building material on a plinth.
Escentric Molecules describes it as a skin scent that behaves more like presence than perfume. Its elusiveness became the thing people talked about: everyone smells it differently, some smell nothing, some find it changes with the skin.
Molecule 01 also says something about how materials can be seen. A molecule can be read as a work, not because it is complex, but because it exposes how we smell.
A trace at a distance
Most traces are clearest up close. A footprint in sand, a handprint on glass. The closer you get, the clearer they are.
Iso E Super runs the other way. The closer, the less the wearer notices. The further, the easier for others to catch. It is a trace that appears at a distance, in the air someone walks through, on the chair someone has just left.
This says something about smell in general. A person's smell is not something they own. It belongs to the space around them and to the people in that space. We leave our smell for others, like an unsigned note.
Perhaps that is why Iso E Super became so common. It is not for the wearer. It is for the room.
Olfactory Art