Essays · Modern Art
Jackson Pollock. Summertime: Number 9A.
Bức tranh là nơi một chuyển động đã đi qua.
The painting is where a movement passed through.
Tate · Tate
Năm mét rưỡi, một nhịp
Summertime: Number 9A được vẽ năm 1948. Kích thước của nó là điều đầu tiên người xem để ý: cao chưa tới một mét, nhưng dài khoảng năm mét rưỡi. Mắt không thể ôm trọn nó trong một lần nhìn. Người xem phải đi dọc theo, như đi dọc một bức tường hay một bờ biển.
Trên nền toan mộc, những đường sơn đen chạy vòng, gãy, rồi lại vòng. Xen vào đó là những mảng màu nhỏ, sáng hơn, rơi thành từng chấm. Không có trung tâm. Không có chỗ nào quan trọng hơn chỗ nào. Bức tranh giống một đoạn nhạc được viết ra theo chiều ngang, cứ mỗi đoạn lại có một nhịp mới nhưng vẫn là cùng một bài.
Chất liệu cũng không thuần hội hoạ. Theo Tate, Pollock dùng sơn dầu, sơn men và sơn nhà thông thường. Những thứ sơn ấy chảy khác nhau, khô khác nhau, bóng khác nhau. Nhìn gần, bề mặt có chỗ phẳng lì, có chỗ nổi gờ, có chỗ bóng như vết dầu.
Tấm toan nằm dưới sàn
Năm 1945, Pollock rời New York về Long Island. Ông và vợ, hoạ sĩ Lee Krasner, sống ở Springs, East Hampton. Căn nhà và nơi làm việc của họ ngày nay là một di tích lịch sử quốc gia của Mỹ, mở cửa cho người xem.
Xưởng vẽ của Pollock là một nhà kho được sửa lại, không có sưởi, không có đèn. Ông làm việc bằng ánh sáng tự nhiên. Và ông đặt tấm toan nằm phẳng trên sàn chứ không dựng trên giá.
Thay đổi ấy nghe nhỏ, nhưng nó đổi mọi thứ. Khi toan nằm dưới đất, hoạ sĩ có thể đi quanh nó, đứng trên mép nó, cúi xuống từ bất cứ phía nào. Sơn không còn được quệt lên bằng cổ tay mà được nhỏ giọt, được rót, được vẩy bằng cả cánh tay và thân người. Bức tranh ghi lại không chỉ màu mà cả đường đi của một cơ thể.
Tate ghi rằng Pollock muốn làm việc trực tiếp từ vô thức. Ông từng nói nghệ sĩ hiện đại diễn tả một thế giới bên trong: năng lượng, chuyển động, những lực không nhìn thấy được. Summertime là một ví dụ rõ về điều ấy. Nhịp của nó là nhịp của người đi quanh tấm toan một buổi hè.
Dưới lớp lưới sơn
Nhìn thoáng qua, Summertime hoàn toàn trừu tượng. Nhưng một số nhà nghiên cứu cho rằng bên dưới lớp lưới sơn có một dãy hình người, như một diềm trang trí cổ chạy ngang. Những vệt đen dày ở vài chỗ có thể là dấu vết của những dáng người đứng cạnh nhau, sau đó bị phủ lấp.
Không ai chắc chắn. Nhưng giả thuyết ấy làm bức tranh thêm một lớp nghĩa. Có thể Pollock bắt đầu bằng một hình, rồi xoá dần nó đi bằng chính chuyển động của mình. Cái còn lại không phải là hình, mà là nhịp của hình.
Điều này cũng giúp hiểu vì sao bức tranh dài như vậy. Một diềm người đi thành hàng cần chiều ngang. Mắt người xem, khi đi dọc tấm toan, lặp lại chính đường đi của những dáng hình đã biến mất.
Một bức tranh để đi dọc
Tate mua Summertime: Number 9A năm 1988. Ngày nay nó thường được treo trên một bức tường dài, và người xem gần như luôn làm cùng một việc: bước chậm từ đầu này sang đầu kia.
Nghệ thuật của Pollock thường được gọi là action painting, hội hoạ hành động. Cái tên nhấn vào người vẽ. Nhưng đứng trước Summertime, người xem cũng phải hành động: đi, dừng, lùi lại, bước tới. Bức tranh không chịu đứng yên trong một khung nhìn.
Có lẽ đó là lý do cái tên Summertime hợp đến vậy. Mùa hè không phải một khoảnh khắc mà là một khoảng, trải dài, có nhịp, rồi qua. So với những mảng màu lặng của Rothko, cùng thế hệ, Summertime gần như không có chỗ nghỉ. Nó chỉ có đường đi, và người xem được mời đi theo.
Five and a half metres, one rhythm
Summertime: Number 9A was painted in 1948. Its size is the first thing a viewer notices: under a metre high, yet about five and a half metres long. The eye cannot take it in at once. You have to walk along it, as along a wall or a shoreline.
On raw canvas, black lines loop, break and loop again. Between them fall small, brighter patches of colour. There is no centre. No part matters more than another. It reads like music written horizontally, each passage with a new beat but the same song.
The materials are not purely those of painting either. Tate lists oil paint, enamel and ordinary commercial house paint. Each flows, dries and shines differently. Up close the surface is flat in places, ridged in others, glossy in others still.
A canvas on the floor
In 1945 Pollock left New York for Long Island. He and his wife, the painter Lee Krasner, lived in Springs, East Hampton. Their house and studio are now a National Historic Landmark open to visitors.
His studio was a converted barn with no heating and no lighting. He worked by daylight, and he laid the canvas flat on the floor instead of standing it on an easel.
It sounds like a small change, but it changed everything. With the canvas on the ground he could walk around it, stand at its edge, lean in from any side. Paint was no longer brushed from the wrist but dripped, poured and flicked with the whole arm and body. The picture records not only colour but the path of a body.
Tate notes that Pollock wanted to work directly from the unconscious. He once said the modern artist expresses an inner world: energy, motion, unseen forces. Summertime shows this clearly. Its rhythm is the rhythm of a man moving around a canvas on a summer day.
Beneath the web
At a glance, Summertime is wholly abstract. Yet several commentators have suggested that a frieze of figures lies beneath the web of paint, like an ancient band of standing forms. Some of the heavier black marks may be what remains of them.
No one is certain. But the idea adds a layer. Perhaps Pollock began with figures, then wore them away with his own movement. What survives is not the figure but its rhythm.
It may also explain the length. A procession needs width. Walking along the canvas, the viewer retraces the path of shapes that have disappeared.
A painting to walk beside
Tate bought Summertime: Number 9A in 1988. It usually hangs on a long wall, and viewers almost always do the same thing: walk slowly from one end to the other.
Pollock's work is often called action painting, a name that points to the painter. But before Summertime the viewer has to act too: walk, stop, step back, step in. The picture refuses a single point of view.
Perhaps that is why the title fits. Summer is not a moment but a stretch of time, long, rhythmic, then gone. Beside the quiet fields of Rothko, of the same generation, Summertime has almost nowhere to rest. It only has a path, and the viewer is invited to follow.
Modern Art