Essays · Olfactory Art
Jana Sterbak. Vanitas: Flesh Dress for an Albino Anorectic.
Chiếc váy không đổi mốt. Nó đổi màu.
The dress does not go out of style. It changes colour.
Một chiếc váy từ quầy thịt
Năm 1987, Jana Sterbak, nghệ sĩ Canada sinh ở Praha, làm một chiếc váy. Kiểu dáng rất bình thường: váy liền, không tay, dài quá gối, mép váy lởm chởm. Chỉ có chất liệu là không bình thường. Chiếc váy được may từ những lát thịt bò sườn tươi.
Tác phẩm lần đầu được trưng bày ở Galerie René Blouin, Montreal. Theo danh mục của Walker Art Center, nó gồm một ma nơ canh, thịt bò sườn, muối, chỉ, và một bức ảnh màu. Tên đầy đủ dài và lạnh: Vanitas: Flesh Dress for an Albino Anorectic. Váy thịt cho một người bạch tạng biếng ăn.
Mỗi phần của cái tên kéo về một hướng. Vanitas là thể loại tranh tĩnh vật châu Âu thế kỷ mười bảy, nơi đầu lâu, nến tàn và hoa héo nhắc người xem rằng mọi thứ đều qua đi. Người bạch tạng không có sắc tố, người biếng ăn từ chối thịt. Một cơ thể như thế mặc lên mình chính thứ nó thiếu và từ chối.
Sterbak không giải thích thêm. Chiếc váy tự nói bằng màu, bằng hình dạng, và nhất là bằng mùi.
May lại mỗi lần trưng bày
Thịt không giữ được lâu. Vì thế Vanitas không thể là một vật cố định. Walker Art Center, nơi mua tác phẩm năm 1993, sở hữu quyền làm lại chiếc váy cho mỗi lần trưng bày. Centre Pompidou ở Paris cũng giữ một phiên bản.
Walker từng ghi lại quá trình ấy. Một nhóm người dùng dao và kim khâu bọc nệm, cắt những tảng thịt sườn cho vừa rập váy, mặt trước và mặt sau. Các mảnh được khâu lại với nhau. Rồi chiếc váy được xát muối trong khoảng ba giờ, với khoảng 60 pound muối, để thịt khô đi và vi khuẩn không phát triển.
Khi mở cửa, chiếc váy còn đỏ, còn mềm, còn mùi thịt tươi. Qua từng ngày trưng bày, nó mất nước, co lại, sẫm màu. Thớ thịt cứng dần như da thuộc. Cuối cùng nó thành một lớp vỏ đen sạm, giống một tấm vải liệm hơn là một chiếc váy.
Người xem đến vào tuần đầu và người xem đến vào tuần cuối không thấy cùng một tác phẩm. Họ cũng không ngửi thấy cùng một mùi.
Vanitas của thời chúng ta
Tranh vanitas cổ điển dùng biểu tượng. Một chiếc đầu lâu thay cho cái chết, một bông hoa thay cho tuổi trẻ. Sterbak bỏ qua biểu tượng. Bà dùng thẳng vật chất đang phân rã. Người xem không cần hiểu ẩn dụ. Họ chỉ cần đứng đủ gần.
Khi được trưng bày ở National Gallery of Canada tại Ottawa, chiếc váy gây ra tranh cãi trên toàn quốc. Có người coi đó là phí phạm thức ăn, có người coi đó là một trò khiêu khích. Nhưng chính sự khó chịu ấy là một phần của tác phẩm. Một chiếc váy đẹp, sạch, không mùi sẽ không làm ai phải nghĩ về cơ thể mình.
Tác phẩm cũng chạm tới thời trang ở chỗ nhạy nhất. Thời trang bán sự trẻ trung và vẻ ngoài không đổi. Chiếc váy của Sterbak mặc lên ma nơ canh, thứ không bao giờ già, rồi tự già đi thay cho nó. Ở đây quần áo không che cơ thể. Quần áo chính là cơ thể.
Mùi làm công việc cuối cùng. Một bức ảnh chiếc váy thịt có thể gây sốc, nhưng nó sạch. Căn phòng có chiếc váy thật thì không. Giống như những chiếc vali pho mát của Dieter Roth gần hai mươi năm trước, Vanitas để mùi làm chứng cho điều mắt đã quen lướt qua: rằng mọi thứ ta mặc, ta ăn, ta là, đều đang đi về cùng một hướng.
A dress from the butcher's counter
In 1987 Jana Sterbak, a Canadian artist born in Prague, made a dress. The cut was ordinary: a sleeveless shift, below the knee, with a ragged hem. Only the material was not ordinary. The dress was sewn from slices of raw flank steak.
It was first shown at Galerie René Blouin in Montreal. According to the Walker Art Center's catalogue, the work consists of a mannequin, flank steak, salt, thread, and a colour photograph. The full title is long and cold: Vanitas: Flesh Dress for an Albino Anorectic.
Each part of the title pulls a different way. Vanitas is the genre of seventeenth century European still life in which skulls, guttering candles and wilting flowers remind the viewer that everything passes. An albino lacks pigment; an anorectic refuses food. Such a body is dressed in precisely what it lacks and refuses.
Sterbak adds no explanation. The dress speaks through colour, through shape, and above all through smell.
Sewn again for every showing
Meat does not last. So Vanitas cannot be a fixed object. The Walker Art Center, which acquired the work in 1993, holds the right to remake the dress for each exhibition. The Centre Pompidou in Paris also holds a version.
The Walker has documented the process. A team with knives and upholstery needles cuts slabs of flank steak to fit the pattern, front and back. The pieces are sewn together. Then the dress is packed in salt for about three hours, with roughly 60 pounds of salt, so the meat dries and bacteria cannot take hold.
At the opening the dress is still red, still soft, still smelling of fresh meat. Day by day it loses water, shrinks, darkens. The fibres stiffen like leather. In the end it is a blackened shell, closer to a shroud than a dress.
A visitor in the first week and a visitor in the last do not see the same work. Nor do they smell the same smell.
A vanitas for our time
Classical vanitas painting worked through symbols. A skull stood for death, a flower for youth. Sterbak skipped the symbol and used decaying matter itself. The viewer does not need to decode a metaphor, only to stand close enough.
When it was shown at the National Gallery of Canada in Ottawa, the dress set off a national controversy. Some called it a waste of food, others a provocation. But that discomfort is part of the work. A pretty, clean, odourless dress would make no one think about their own body.
The work also touches fashion where it is most sensitive. Fashion sells youth and an unchanging surface. Sterbak's dress is put on a mannequin, which never ages, and then ages in its place. Here clothing does not cover the body. Clothing is the body.
Smell does the final work. A photograph of a meat dress can shock, but it is clean. A room holding the real dress is not. Like the cheese filled suitcases of Dieter Roth almost twenty years earlier, Vanitas lets smell bear witness to what the eye has learned to skim past: that everything we wear, eat and are is heading the same way.
Olfactory Art