Essays · Olfactory Art
Jas Brooks, Pedro Lopes. Smell & Paste.
Mùi cũng cần được phác thảo trước khi thành hình.
Smell, too, needs a sketch before it takes shape.
Một câu hỏi từ phòng thí nghiệm
Smell & Paste ra đời ở Human Computer Integration Lab của Đại học Chicago, phòng thí nghiệm do Pedro Lopes dẫn dắt. Jas Brooks, khi đó là nghiên cứu sinh ở đây, đã làm nhiều dự án xem mùi như một giao diện giữa người và máy. Hai người trình bày dự án tại CHI 2023, hội nghị lớn của ngành tương tác người và máy tính, dưới dạng một bài báo đầy đủ.
Điểm xuất phát là một cuộc phỏng vấn. Nhóm hỏi tám chuyên gia làm việc với mùi về cách họ thử ý tưởng trước khi làm thật. Câu trả lời cho thấy một khoảng trống: gần như chưa có quy trình nào để phác thảo nhanh một trải dài của mùi theo thời gian.
Ở các lĩnh vực khác, bản phác là chuyện bình thường. Người thiết kế giao diện vẽ khung trên giấy. Người làm phim dựng bảng phân cảnh. Người làm âm thanh thu thử vài đoạn. Với mùi, muốn thử thì phải có máy phun, có mạch điện, có hoá chất, có người biết xử lý chúng. Mỗi lần thử tốn thời gian và tiền, nên người ta ít thử.
Nhãn dán, băng giấy, một hộp cassette
Lời giải của Brooks và Lopes cố tình đơn giản. Vật liệu chính là nhãn cào ngửi, loại nhãn dán bán sẵn, bề mặt phủ một lớp chứa mùi bọc trong những viên nang siêu nhỏ. Cào lên, nang vỡ, mùi thoát ra.
Người thiết kế dán các nhãn ấy lên một dải băng giấy theo thứ tự mình muốn. Rồi họ lắp băng vào một hộp cassette. Hộp có thể in 3D, cũng có thể gấp từ bìa cứng. Khi cuộn băng qua hộp, từng nhãn lần lượt đi qua một chỗ cào. Mùi hiện ra theo đúng trình tự đã dán.
Không có điện. Không phải lập trình. Không phải cầm đến hoá chất. Một chuỗi mùi có thể được dựng trong vài phút, đổi thứ tự bằng cách bóc nhãn ra dán lại, rồi đưa cho người khác thử. Nhóm công bố tệp in hộp cassette trên GitHub, để ai cũng tự làm được một bộ.
Hình thức cassette không phải ngẫu nhiên. Băng là một vật mang thời gian: nó chạy từ đầu này sang đầu kia, thứ gì dán trước sẽ đến trước. Trong một thiết bị nhỏ cầm tay, mùi được đặt lên một trục thời gian nhìn thấy được.
Người dùng tự kéo dài nó
Nhóm đánh giá bộ công cụ qua hai nghiên cứu. Kết quả cho thấy người thuộc mọi nền tảng kỹ thuật đều dùng được nó. Điều thú vị hơn là cả người mới lẫn chuyên gia đều tự sửa, tự thêm, biến bộ công cụ thành của riêng mình.
Đó là dấu hiệu của một dụng cụ tốt. Một cây bút chì không quy định người ta vẽ gì. Nó chỉ cần đủ rẻ, đủ dễ, để người ta dám vẽ sai. Smell & Paste đưa sự dễ dãi ấy vào một lĩnh vực vốn nặng nề: làm thử với mùi mà không sợ tốn.
Năm 2024, dự án nhận Giải Sadakichi của Art and Olfaction, giải thưởng dành cho những tác phẩm thử nghiệm với mùi. Một bài báo khoa học được xếp cạnh những sắp đặt nghệ thuật. Điều này nói nhiều về cách giới làm mùi nhìn nhau hiện nay: ranh giới giữa nghiên cứu và nghệ thuật đang mỏng dần.
Vì sao một bản nháp đáng nhớ
Phần lớn tác phẩm về mùi mà người ta nhớ là những thứ lớn: một căn phòng đầy khói, một mê cung hương, một bảo tàng thơm. Smell & Paste nhỏ hơn nhiều. Nó nằm vừa lòng bàn tay.
Nhưng nó chạm vào một câu hỏi gốc: làm sao để nghĩ bằng mùi? Người ta nghĩ bằng hình qua việc vẽ, nghĩ bằng âm qua việc ngân nga. Với mùi, suy nghĩ thường phải chờ đến khi có vật liệu thật trong tay. Một cuộn băng dán nhãn cho phép nghĩ sớm hơn, thô hơn, nhiều lần hơn.
Có một vẻ đẹp khiêm tốn trong đó. Không phải mùi mới, không phải máy móc tinh vi. Chỉ là một cách xếp các mùi cũ theo một trật tự mới, để thấy chúng nói gì khi đứng cạnh nhau. Muốn xem các mùi được xếp nối nhau trong không gian thay vì trên băng giấy, có thể đọc thêm về mê cung mùi của Maki Ueda.
A question from the lab
Smell & Paste came out of the Human Computer Integration Lab at the University of Chicago, the lab led by Pedro Lopes. Jas Brooks, then a doctoral researcher there, had made a number of projects treating smell as an interface between people and machines. The two presented the project at CHI 2023, the main conference in human computer interaction, as a full paper.
The starting point was a set of interviews. The team asked eight experts who work with smell how they test ideas before building them. The answers revealed a gap: there was almost no established process for quickly sketching how smells unfold over time.
In other fields, sketching is routine. Interface designers draw wireframes on paper. Filmmakers make storyboards. Sound designers record rough takes. With smell, testing an idea meant diffusers, circuits, chemicals and someone who knew how to handle them. Every trial cost time and money, so people tried less.
Stickers, paper tape, a cassette
The answer from Brooks and Lopes is deliberately simple. The main material is the scratch and sniff sticker, an off the shelf label whose surface carries smell sealed in microscopic capsules. Scratch it, the capsules break, the smell escapes.
Designers paste these stickers along a strip of paper tape in the order they want. Then they load the tape into a cassette. The cassette can be 3D printed or folded from cardboard. As the tape advances, each sticker passes a scratching point in turn. The smells arrive in the sequence they were laid down.
No electricity. No programming. No handling of chemicals. A sequence can be built in minutes, reordered by peeling and repasting, then handed to someone else to try. The team published the cassette files on GitHub so anyone can make a kit.
The cassette form is no accident. Tape carries time: it runs from one end to the other, and what is placed first arrives first. In a small handheld object, smell is set on a visible timeline.
Users stretch it themselves
The team evaluated the toolkit in two studies. People of any technical background could use it. More interesting, both novices and experts adapted and extended it, making it their own.
That is the sign of a good tool. A pencil does not dictate what gets drawn. It only has to be cheap and easy enough that people dare to draw badly. Smell & Paste brings that ease into a field that has been heavy: trying things with smell without fear of waste.
In 2024 the project received the Sadakichi Award from Art and Olfaction, a prize for experimental work with scent. A scientific paper stood beside art installations. That says something about how people working with smell now see one another: the line between research and art is thinning.
Why a draft is worth remembering
Most remembered works about smell are large: a room full of smoke, a scented maze, a fragrant museum. Smell & Paste is far smaller. It fits in a palm.
Yet it touches a root question: how do you think in smell? People think in images by drawing and in sound by humming. With smell, thinking usually waits until real material is at hand. A roll of stickered tape lets thinking start earlier, rougher, more often.
There is a modest beauty in that. No new smell, no sophisticated machine. Only a way of arranging old smells in a new order, to hear what they say when they stand side by side. For more on smells arranged in sequence through space, see Maki Ueda's Olfactory Labyrinth.
Olfactory Art