Essays · Modern Art
Jean Arp. According to the Laws of Chance.
Mép giấy xé là nơi thời gian được phép vào.
A torn edge is where time is let in.
Tate · Tate
Những mảnh giấy đen
Tác phẩm nhỏ, chỉ khoảng mười sáu nhân mười bảy phân. Trên một tấm ván mỏng màu trắng ngà là những mảnh giấy đen xé tay, hình dạng không đều. Không mảnh nào chồng lên mảnh nào. Vài mảnh chỉ vừa chạm nhau.
Giấy là loại sugar paper, giấy thô, xốp, hay dùng ở trường học. Khi xé, mép của nó tơi ra như lông. Nhìn gần, ta còn thấy những sợi xơ đen nhỏ rơi ra từ các mảnh giấy khi chúng được đặt xuống mặt keo, giờ nằm lại trên nền trắng.
Arp làm nhiều tấm cắt dán tương tự trong hai năm 1932 và 1933. Phần lớn chỉ mang tên chung là papiers déchirés, nghĩa là giấy xé. Cái tên Selon les lois du hasard, theo quy luật của ngẫu nhiên, có lẽ không do chính Arp đặt. Tate ghi nhận rằng một nhãn của Galerie Cramer ở Geneva phía sau tác phẩm cho thấy nó đã mang tên này ít nhất từ năm 1961, khi nhà sưu tầm Robert Lewin mua nó. Năm 1987, ông bà Lewin tặng tác phẩm cho Tate.
Chữ ngẫu nhiên trong tên gọi gợi ý rằng Arp có thể đã để các mảnh giấy rơi xuống một mặt đã phết keo. Nhãn trưng bày của Tate mô tả đúng như thế. Nhưng mục biên mục của bảo tàng cũng lưu ý: cách các mảnh được đặt ở đây trông khá có kiểm soát. Ngẫu nhiên, với Arp, không đơn giản là để mặc.
Ngẫu nhiên không phải là vô nghĩa
Từ năm 1915, Arp bỏ hẳn tranh sơn dầu truyền thống. Ông làm tranh thêu, thảm dệt, và cắt dán giấy, nhiều tác phẩm làm cùng Sophie Taeuber, người ông cưới năm 1922. Đây là thời Dada ở Zurich. Arp đọc triết học Hy Lạp trước Socrates, chịu ảnh hưởng của tư tưởng phương Đông, và dùng ngẫu nhiên, sự trôi chảy như một cách phản đối việc thế giới phương Tây quá tin vào lý trí.
Một số tác phẩm từ thời ấy cũng mang tên theo quy luật của ngẫu nhiên. Về sau Arp giải thích rằng vì cách xếp các mảng, tỉ lệ và màu của chúng dường như chỉ dựa vào ngẫu nhiên, ông gọi chúng như vậy, và ngẫu nhiên với ông là một phần của một trật tự không giải thích được, giống trật tự của tự nhiên.
Ông phân biệt rõ ngẫu nhiên với vô nghĩa. Trong một bản thảo tìm thấy sau khi ông mất, Arp phàn nàn rằng người ta hay dùng chữ ngẫu nhiên như thể nó là vô nghĩa, và nhấn mạnh ông chưa bao giờ đặt tên tác phẩm theo quy luật của sự vô nghĩa. Ông không làm việc bừa bãi. Ông chỉ không làm theo một kế hoạch định sẵn.
Nhãn của Tate ghi rằng Arp so vai trò người nghệ sĩ với một cái cây ra quả. Quả không được thiết kế. Nó mọc ra.
Chuyện trên gác xép
Nếu ngẫu nhiên đã có mặt từ thời Dada, thì điều gì dẫn Arp đến việc xé giấy vào đầu thập niên 1930? Mục biên mục của Tate cho rằng lý do ít nằm ở hình thức hơn là ở một nỗi bận tâm mới về cái chết. Mẹ ông mất vào tháng 5 năm 1929, và điều đó làm ông suy sụp. Trong hai năm sau đó, ông viết nhiều về cái chết.
Nhưng theo chính lời Arp kể năm 1958, cú sốc lớn nhất đến từ một việc khác. Trước đó ông cắt giấy cực kỳ chính xác, mài mép bằng giấy nhám, không chịu nổi một sợi xơ thừa. Một vết nứt nhỏ cũng đủ để ông huỷ cả tấm cắt dán. Rồi một lần, khi được mời trưng bày vài tấm cắt dán cũ làm cùng Sophie Taeuber, họ mang chúng xuống từ gác xép, nơi chúng đã nằm nhiều năm trong nóng, lạnh và ẩm.
Giấy bong ra. Vết mốc, vết nứt, những chỗ phồng rộp giữa giấy và bìa. Arp tả chúng bằng những hình ảnh rất nặng nề. Sau nhiều tuần bối rối, ông bắt đầu xé giấy thay vì cắt. Ông phết keo cẩu thả, vui khi mực nhoè, và nếu có vết nứt thì càng tốt. Ông viết rằng mình đã chấp nhận sự ngắn ngủi, sự phai nhạt, sự tàn héo của đời sống, và còn đón nó vào tác phẩm ngay khi tác phẩm đang thành hình.
Đen, trắng, và khoảng lặng
Trong According to the Laws of Chance, sự phai tàn hiện ra ở những mép giấy tơi và độ mềm của giấy. Tate đọc cách xếp tưởng như không trật tự, không giằng co, như một hình ảnh của trạng thái nghỉ, có thể là của cái chết. Hai màu đen và trắng, không phải màu, đẩy sự chú ý vào đường viền của từng mảnh, vào sự đối lập giữa có và không.
Hình thức này có gốc từ loạt phù điêu gỗ Constellations năm 1929 và 1930, trong đó có một tác phẩm cũng mang tên theo quy luật của ngẫu nhiên, nay ở Tate. Ý tưởng dùng những gì không định trước cũng gặp lại ở các nghệ sĩ Dada khác, như Man Ray với những đồ vật bị đổi nghĩa.
Arp trưng bày giấy xé lần đầu năm 1933 tại phòng tranh của Jeanne Bucher ở Paris. Phần lớn sau đó sang Mỹ. Cuối đời, ông tin rằng chúng đã báo trước lối vẽ phủ kín mặt tranh của hội hoạ Mỹ sau này. Năm 1954, ông còn xé chính một bản khắc gỗ của mình từ năm 1920 để làm một tác phẩm mới theo cùng cách.
Pieces of black paper
The work is small, about sixteen by seventeen centimetres. On a thin off white board lie pieces of torn black paper, irregular in shape. None overlaps another. A few just touch.
The paper is sugar paper, coarse and soft, the kind used in schools. Torn, its edges turn feathery. Up close you can still see small black fibres that came loose as the pieces were laid on the glued surface, left behind on the white.
Arp made a number of similar collages in 1932 and 1933. Most are known only as papiers déchirés, torn papers. The title Selon les lois du hasard, according to the laws of chance, was probably not Arp's own. Tate notes that a Galerie Cramer label on the back shows it carried this title at least by 1961, when the collector Robert Lewin bought it. In 1987 Mr and Mrs Lewin gave it to Tate.
The word chance suggests Arp may have let the pieces fall onto a glued surface, and Tate's gallery label describes it that way. But the museum's catalogue entry also notes that the placing here looks quite controlled. For Arp, chance was never simply letting go.
Chance is not senselessness
In 1915 Arp gave up traditional oil painting. He made embroideries, tapestries and paper collages, many with Sophie Taeuber, whom he married in 1922. These were the Dada years in Zurich. Arp read pre Socratic philosophy, was drawn to Eastern mysticism, and used chance and flux as a protest against the West's over reliance on reason.
Some works from that time were also titled according to the laws of chance. Arp later explained that since the arrangement, proportions and colours seemed to hinge on chance, he named them so, and that chance for him was part of an inexplicable order, like the order of nature.
He drew a firm line between chance and senselessness. In a manuscript found after his death, he complained that people used the word chance as if it meant nonsense, and stressed that he had never titled a work according to the law of senselessness. He did not work carelessly. He simply did not follow a fixed plan.
Tate's label records that Arp compared the artist to a plant bearing fruit. The fruit is not designed. It grows.
The attic
If chance was there from the Dada years, what led Arp to tear paper in the early 1930s? Tate's catalogue suggests the cause was less formal than a new preoccupation with mortality. His mother died in May 1929, which distressed him deeply, and he wrote about death in the following years.
But in Arp's own account of 1958, the greatest shock came from something else. He had cut paper with extreme precision, smoothing edges with sandpaper, unable to tolerate a stray fibre. A small crack could make him destroy a whole collage. Then, asked to show some old collages made with Sophie Taeuber, they brought them down from the attic where they had lain for years in heat, cold and damp.
The papers had come unstuck. Mould, cracks, blisters between paper and card. After weeks of confusion he began to tear instead of cut. He smeared paste carelessly, was glad when ink ran, and welcomed cracks. He wrote that he had accepted the brevity, fading and withering of existence, and welcomed them into the work as it was being made.
Black, white and stillness
In According to the Laws of Chance, decay shows in the feathery edges and softness of the paper. Tate reads the seemingly unordered placing, free of struggle or tension, as an image of rest, perhaps of death. Black and white, the non colours, draw attention to each contour, to the contrast of being and non being.
The form has roots in the wooden reliefs called Constellations of 1929 and 1930, one of which, also titled according to the laws of chance, is at Tate. The use of the unplanned returns in other Dada artists too, such as Man Ray and his objects with shifted meanings.
Arp first showed the torn papers in 1933 at Jeanne Bucher's gallery in Paris, and most went to the United States. Late in life he felt they had anticipated the all over painting of the new American art. In 1954 he even tore up one of his own woodcuts from 1920 to make a new work in the same way.
Modern Art