Essays · Modern Art
Man Ray. Cadeau.
Một hàng đinh, và đồ dùng thành câu hỏi.
One row of nails, and a tool becomes a question.
Tate · Tate
Một buổi chiều ở Paris
Năm 1921, Man Ray mở triển lãm cá nhân đầu tiên của mình ở Paris. Ông mới từ New York sang, tiếng Pháp còn rất kém. Theo lời ông kể lại trong hồi ký, hôm khai mạc ông ngồi uống với nhà soạn nhạc Erik Satie. Ra khỏi quán, hai người đi ngang một cửa hàng đồ sắt.
Satie giúp ông hỏi mua. Một chiếc bàn là, một ít keo, một nắm đinh. Man Ray mang tất cả đến phòng tranh và làm tác phẩm ngay tại chỗ: dán một hàng đinh dọc mặt đáy chiếc bàn là, mũi đinh chĩa xuống.
Ông đặt tên nó là Cadeau, tiếng Pháp nghĩa là món quà. Ông định để bạn bè bốc thăm xem ai được nhận. Nhưng theo lời kể ấy, ngay trong buổi chiều hôm đó, món quà đã biến mất khỏi phòng tranh. Bản gốc không còn. Thứ còn lại là một tấm ảnh Man Ray chụp nó, và chính tấm ảnh ấy làm Cadeau nổi tiếng.
Paris khi đó đang ở cao điểm của Dada, phong trào của những nghệ sĩ nghi ngờ lý trí sau chiến tranh, thích đảo lộn những gì người ta coi là hợp lẽ. Man Ray đứng giữa nhóm ấy, bạn thân của Marcel Duchamp, người đã đưa những vật làm sẵn vào phòng triển lãm từ vài năm trước.
Đồ dùng trở thành vật lạ
Chiếc bàn là trong Cadeau là loại bàn là gang phổ biến ở châu Âu thời ấy, phải đặt lên bếp cho nóng rồi mới dùng. Một đồ vật của việc nhà, của những buổi chiều giặt giũ. Man Ray không đổi hình dáng của nó. Ông chỉ thêm một hàng mười bốn chiếc đinh.
Thế là đủ. Mặt đáy vốn phẳng và trơn giờ đầy mũi nhọn. Vật dùng để làm cho vải phẳng giờ chỉ có thể làm rách vải. Công dụng bị đảo ngược. Đồ quen thuộc trở nên khó gọi tên.
Tate mô tả tác phẩm này như một trong những biểu tượng nổi tiếng của phong trào Siêu thực. Việc biến một vật của đời sống hằng ngày thành một vật lạ, không gọi tên được, cho thấy sức mạnh của đồ vật trong Dada và Siêu thực: thoát khỏi logic, thoát khỏi cách ta quen gắn chữ với vật.
Có một sự căng thẳng nằm ngay trong cái tên. Quà là thứ để trao đi với thiện ý. Còn vật này thì nặng, nhọn, và nếu được nung nóng như một chiếc bàn là thật, nó sẽ vừa bỏng vừa sắc. Tate chỉ ra rằng đinh và kim loại nóng gợi đến một sự bạo liệt ngầm, trái ngược hẳn với chữ món quà. Man Ray không giải thích. Ông để cái tên và cái vật đứng cạnh nhau.
Những bản làm lại
Chiếc Cadeau ở Tate không phải vật năm 1921. Nó là một bản làm lại năm 1972, cao chưa đến hai mươi phân, dài khoảng mười ba phân.
Nhiều đồ vật đầu tay của Man Ray bị thất lạc hoặc hư hỏng, giống số phận của nhiều vật thể sớm của Duchamp. Có những vật chủ yếu được biết đến qua ảnh in trên các tạp chí Siêu thực. Man Ray đôi khi làm một vật chỉ để chụp nó, rồi bỏ đi hoặc dùng vào việc khác. Vào những năm 1960 và 1970, khi giới sưu tầm bắt đầu quan tâm đến các đồ vật này, ông làm lại một số tác phẩm và cho sản xuất thành ấn bản.
Cadeau có một ấn bản năm 1963, rồi một ấn bản mười một chiếc năm 1972, đều do Galleria Il Fauno ở Turin phát hành. Chiếc ở Tate là một trong khoảng năm bản thử được làm trước ấn bản 1972. Theo người trợ lý của Man Ray là Lucien Treillard, lý do có những bản thử này là rất khó tìm được loại keo giữ chặt đinh. Mỗi bản thử được ghi chữ essai, và thực chất là một vật riêng.
Các bản thử dùng những chiếc bàn là khác nhau, đều từ giai đoạn giữa hai cuộc chiến, vì khó tìm đủ bàn là giống hệt nhau từ những năm 1920 và 1930. Đinh là đinh đồng, loại dùng khi làm thảm dệt. Bề mặt được phủ một lớp vecni, có lẽ để giữ những dòng chữ viết bằng bút sáp dầu.
Tác phẩm được Tate Collectors Forum tặng cho Tate năm 2002.
Vật cần một cái tên
Man Ray nổi tiếng nhất với ảnh. Vì thế các đồ vật của ông ít được biết đến hơn, dù ông là một trong những người mở đường của nghệ thuật giữa hai cuộc chiến. Cadeau là ngoại lệ. Gần như ai học về Dada cũng từng thấy nó.
Man Ray từng nói, đại ý, rằng có những vật cần được đặt tên. Cadeau là trường hợp ấy. Không có cái tên, nó chỉ là một chiếc bàn là hỏng. Có cái tên, nó thành một câu hỏi về việc trao, về việc dùng, về những gì một đồ vật quen thuộc có thể chứa mà ta không để ý.
Hơn một thế kỷ sau buổi chiều ở Paris, chiếc bàn là vẫn đứng trên bệ ở Tate Modern, trong phòng dành cho nghệ thuật Siêu thực quốc tế. Nó không nóng lên, không trượt trên vải nào. Nó chỉ nằm đó, với hàng đinh chĩa xuống, và chờ người ta nhìn.
An afternoon in Paris
In 1921 Man Ray opened his first solo exhibition in Paris. He had just arrived from New York and his French was still poor. As he later told it in his autobiography, on the day of the opening he had a drink with the composer Erik Satie. Leaving the café, the two passed a hardware shop.
Satie helped him buy what he wanted. An iron, some glue, some nails. Man Ray carried them to the gallery and made the work on the spot, gluing a row of nails along the base of the iron, points facing down.
He called it Cadeau, French for gift. He meant his friends to draw lots for it. But in his telling, the gift disappeared from the gallery that same afternoon. The original is gone. What remains is Man Ray's photograph of it, and it was the photograph that made Cadeau famous.
Paris was then at the height of Dada, the movement of artists who distrusted reason after the war and liked to overturn whatever passed for sense. Man Ray stood at its centre, a close friend of Marcel Duchamp, who had brought ready made objects into the exhibition room a few years earlier.
A household tool made strange
The iron in Cadeau is the ordinary continental flat iron of the time, the kind heated on a stove before use. An object of housework, of laundry afternoons. Man Ray did not change its shape. He added a single row of fourteen nails.
That was enough. The smooth, flat base now bristles with points. The tool meant to make cloth flat can only tear it. Its function is reversed. The familiar thing becomes hard to name.
Tate describes the work as one of the famous icons of Surrealism. Turning an everyday object into something strange and unnameable showed the power objects held in Dada and Surrealism: to escape logic, and the usual pairing of words with things.
There is tension in the title itself. A gift is given in goodwill. This object is heavy and sharp, and if heated like a real iron it would both burn and cut. Tate notes that the nails and the hot metal suggest a hidden violence at odds with the word gift. Man Ray explains nothing. He lets the name and the object stand side by side.
The remakes
The Cadeau at Tate is not the object of 1921. It is a replica of 1972, under twenty centimetres high.
Many of Man Ray's early objects were lost or damaged, as were many of Duchamp's. Some are known mainly through photographs in Surrealist magazines. Man Ray sometimes made an object only to photograph it, then discarded or reused it. In the 1960s and 1970s, as collectors grew interested, he remade some works and had them produced in editions.
Cadeau had an edition in 1963 and an edition of eleven in 1972, both published by Galleria Il Fauno in Turin. Tate's piece is one of about five trial pieces made before the 1972 edition. According to Man Ray's assistant Lucien Treillard, they exist because it was hard to find a glue that would hold the nails. Each is inscribed essai, and each is in effect unique.
The trials used different irons from between the wars, since identical irons from the 1920s and 1930s were hard to find. The nails are copper, of the type used in tapestry making. A coat of varnish probably protects the inscriptions in oil crayon. The Tate Collectors Forum presented the work to Tate in 2002.
An object that needs a name
Man Ray is best known for his photographs, so his objects are less familiar, though he was one of the pioneers of art between the wars. Cadeau is the exception. Almost anyone who has studied Dada has seen it.
Man Ray once said, in effect, that some objects need names. Cadeau is one. Without its name it is a broken iron. With it, it becomes a question about giving, about use, about what a familiar object can hold without our noticing.
More than a century after that afternoon in Paris, the iron still stands at Tate Modern, in the room for international Surrealism. It does not heat up. It glides over no cloth. It rests there, nails pointing down, waiting to be looked at.
Modern Art