Essays · Olfactory Art
Jónsi. Í blóma, Hvítblinda, Svartalda.
Nghe bằng mũi, ngửi bằng tai.
Listening with the nose, smelling with the ears.
© Jónsi · Jónsi (official site)
Từ sân khấu đến phòng trưng bày
Jónsi, tên đầy đủ Jón Þór Birgisson, là nghệ sĩ người Iceland, được biết đến nhiều nhất với vai trò giọng ca của ban nhạc Sigur Rós. Cuối năm 2019, ông mở một triển lãm cá nhân tại Tanya Bonakdar Gallery ở Los Angeles, khai mạc ngày 16 tháng 11.
Triển lãm gồm ba tác phẩm sắp đặt âm thanh. Mỗi tác phẩm đi kèm một mùi riêng. Không có tranh treo tường, không có bài hát để nghe trọn. Người xem đi từ phòng này sang phòng khác và gặp ba không gian, ba âm thanh, ba mùi.
Theo các bài viết về triển lãm, Jónsi dùng một bàn mùi, loại bàn đặt nhiều lọ nguyên liệu mà người làm nước hoa thường dùng, để tự phát triển các mùi. Ông không tìm những mùi dễ chịu. Ông tìm những mùi có thật trong tự nhiên, kể cả những mùi khó ngửi.
Năm 2020, tác phẩm nhận giải Sadakichi của Art and Olfaction Awards, giải dành cho tác phẩm thử nghiệm với mùi.
Một bông hoa mùi thịt
Í blóma, nghĩa là đang nở hoa, gồm mười bốn chiếc loa phóng thanh loại dùng ở nơi công cộng. Các loa được xếp theo hình lá của cây mao địa hoàng. Những vật mạ crôm đóng vai nhuỵ hoa.
Âm thanh phát ra là nhiều lớp giọng hát của chính Jónsi, đan với những bản ghi âm thực địa về âm thanh của hoa, đã được xử lý lại. Một bông hoa hát bằng giọng người.
Mùi đi kèm là cadaverine. Đây là một hợp chất thường gặp trong thịt đang phân huỷ, và cũng có mặt trong tinh dịch. Mùi ấy nồng, hăng, khó chịu. Đứng trước một bông hoa có hình đẹp, người xem lại ngửi thấy mùi của cơ thể và của sự mục rữa.
Lựa chọn này không ngẫu nhiên. Trong tự nhiên, có những loài hoa toả mùi thịt thối để dụ côn trùng thụ phấn. Mao địa hoàng thì nổi tiếng vì chứa độc tố. Jónsi đặt vẻ đẹp, cái chết và sự sinh sản vào cùng một vật. Hoa không còn là biểu tượng dễ thương. Nó là một cơ thể có mùi.
Trắng xoá và sóng tối
Hvítblinda, nghĩa là trắng xoá, là một căn phòng gần như trống. Tường trắng, ánh sáng trắng, sáng đến mức gắt. Mười chiếc loa và hai loa trầm được giấu đi, phát một bản âm thanh nhiều kênh với giọng của nghệ sĩ bay vào khoảng trắng ấy. Jónsi nghĩ đến hiện tượng trắng xoá trong tự nhiên, khi đất và trời hoà vào nhau đến mức đường chân trời biến mất. Mùi trong phòng là ozone, mùi xuất hiện ngay trước khi mưa bắt đầu.
Svartalda, nghĩa là sóng tối, đi theo hướng ngược lại. Trên trần là tám tấm panel màu đen chuyển động nhấp nhô như một con sóng, nhờ một động cơ điện. Mỗi tấm gắn một loa định hướng hẹp. Âm thanh gồm tiếng thì thầm, tiếng sóng biển và một bài thơ Iceland về biển, gợi đến những đoạn âm thanh ASMR. Mùi là rong biển.
Ba phòng, ba thời tiết. Hoa nở và tàn. Trời trắng trước mưa. Biển tối về đêm. Âm thanh cho người xem một nhịp, mùi cho họ một nơi chốn. Khi hai thứ đi cùng nhau, ranh giới giữa nghe, ngửi và chạm bắt đầu mờ đi. Người xem không còn biết mình đang nghe một con sóng hay đang ngửi nó.
Những người quan tâm đến mùi đi theo thời gian có thể đọc thêm về cây đàn organ mùi của Wolfgang Georgsdorf. Georgsdorf dựng cả một cỗ máy để mùi có nhịp như âm nhạc. Jónsi, một nhạc sĩ, đi theo chiều ngược lại: ông đặt mùi vào âm thanh, để âm nhạc có một nơi để đứng.
From the stage to the gallery
Jónsi, full name Jón Þór Birgisson, is an Icelandic artist best known as the singer of the band Sigur Rós. In late 2019 he opened a solo exhibition at Tanya Bonakdar Gallery in Los Angeles, on 16 November.
The show held three sound installations. Each came with its own smell. No paintings on the walls, no songs to hear in full. Visitors moved from room to room and met three spaces, three sounds, three smells.
According to writing on the exhibition, Jónsi used a perfume organ, the tiered desk of raw materials perfumers work at, to develop the smells himself. He was not after pleasant smells. He wanted smells that exist in nature, including difficult ones.
In 2020 the work received the Sadakichi Award from the Art and Olfaction Awards, given for experimental work with scent.
A flower that smells of flesh
Í blóma, meaning in bloom, is made of fourteen institutional public address loudspeakers arranged in the shape of foxglove leaves. Chrome plated objects stand in for the stamen.
The sound is layered vocals by Jónsi, woven with processed field recordings of flower sounds. A flower sings in a human voice.
The smell is cadaverine, a compound common to decomposing flesh and also present in semen. It is pungent and hard to stand. Before a flower of elegant form, visitors smell the body and decay.
The choice is not random. In nature, some flowers give off the smell of rotting meat to attract pollinating insects. Foxglove is known for its toxins. Jónsi puts beauty, death and reproduction into one object. The flower stops being a sweet symbol. It becomes a body with a smell.
Whiteout and dark wave
Hvítblinda, whiteout, is a nearly empty room. White walls, white light, bright to the point of glare. Ten hidden speakers and two subwoofers play a multichannel composition in which the artist's voice drifts into the white void. Jónsi was thinking of whiteout in nature, when earth and sky blend until the horizon disappears. The smell in the room is ozone, the smell that arrives just before rain begins.
Svartalda, dark wave, goes the other way. On the ceiling, eight black panels undulate like a wave, driven by an electric motor. Each carries a hyper directional speaker. The sound is whispering, ocean waves and an Icelandic poem about the sea, close to ASMR recordings. The smell is seaweed.
Three rooms, three weathers. A flower opening and withering. A white sky before rain. A dark sea at night. Sound gives visitors a rhythm; smell gives them a place. Together they blur the line between hearing, smelling and touch.
Readers interested in smell unfolding in time might turn to Wolfgang Georgsdorf's scent organ. Georgsdorf built an entire machine so smell could have rhythm like music. Jónsi, a musician, went the other way: he placed smell inside sound, so the music would have somewhere to stand.
Olfactory Art