Essays · Photography
Josef Koudelka. Exiles.
Không có nhà. Chỉ có đường đi.
No home. Only the road.
© Josef Koudelka · Magnum Photos
Từ Praha ra đi
Tháng 8 năm 1968, quân đội khối Hiệp ước Warszawa tiến vào Tiệp Khắc. Josef Koudelka, khi ấy là một kỹ sư trẻ mới làm nhiếp ảnh chưa lâu, có mặt trên đường phố Praha. Ông chụp xe tăng, đám đông, những người đứng chắn trước họng súng.
Những tấm ảnh ấy được đưa lén ra nước ngoài và in đi khắp thế giới mà không ghi tên người chụp. Năm 1969, người chụp vô danh ấy được trao huy chương vàng Robert Capa của Overseas Press Club. Ông không thể nhận dưới tên thật. Làm vậy là đặt mình và gia đình vào nguy hiểm.
Năm 1970, Koudelka rời Tiệp Khắc và xin tị nạn chính trị. Không lâu sau, ông gia nhập Magnum Photos. Ông sống không quốc tịch cho tới năm 1987, khi được nhập quốc tịch Pháp và lần đầu có lại một tấm hộ chiếu.
Một túi ngủ và mười lăm năm
Trong khoảng mười lăm năm, Koudelka sống với rất ít đồ. Một túi ngủ. Một đôi giày. Hai đôi tất. Mỗi năm một chiếc quần. Một chiếc áo khoác. Hai chiếc áo sơ mi, dùng ba năm. Ông không mua nhà, không thuê căn hộ. Nhiều đêm ông ngủ ngoài trời.
Ông cũng không nhận việc theo đơn đặt hàng, không chụp để lấy tiền. Ông chụp cho chính mình. Ông đi liên tục, tìm tới những lễ hội và những nơi có người tụ họp, và không ở chỗ nào quá ba tháng.
Ông đi từ Ireland xuống Tây Ban Nha, từ Anh sang Thuỵ Sĩ, từ quê nhà Tiệp Khắc sang nước Pháp, nơi sau này thành quê hương thứ hai. Ông chụp bằng phim 35mm, đen trắng. Số tờ phim tiếp xúc (contact sheet) ông để lại lên tới hàng chục nghìn.
Những gì ở trong khung hình
Ảnh trong Exiles hiếm khi kể một sự kiện. Chúng là những cảnh nhỏ: một con chó trên nền tuyết, một người đàn ông ngồi bên lề đường, một sân ga, một cánh đồng, một góc phố vắng. Nhiều tấm có rất ít người, và người trong đó thường quay đi, hay đứng xa.
Các khung hình thường chặt, nhiều mảng đen lớn, ánh sáng gắt. Có cảm giác người chụp luôn đứng ở rìa: rìa đám đông, rìa thị trấn, rìa buổi lễ. Có cả những tấm tự chụp, hiếm hoi, của chính người lưu vong: người chụp bước vào khung hình của mình.
Không tấm nào nói thẳng về nỗi nhớ nhà. Nhưng đặt cạnh nhau, chúng cho thấy một người nhìn thế giới như nhìn một nơi mình không thuộc về. Và vì không thuộc về, ông nhìn nó rất kỹ.
Cũng cần nhớ rằng đây là những năm trước điện thoại, trước thư điện tử. Một người lưu vong khi ấy thật sự đứt liên lạc với nơi mình ra đi. Thư từ chậm, về nước là điều không thể. Mỗi tấm ảnh trong Exiles vì thế được chụp bởi một người biết rằng mình không có đường quay lại, ít nhất là trong một thời gian rất dài.
Cuốn sách và những lần in lại
Exiles ra mắt thành sách năm 1988, do Robert Delpire ở Paris làm, với ấn bản tiếng Anh cùng Aperture ở New York. Sách có bài viết của nhà thơ Czesław Miłosz, người cũng từng sống lưu vong, cùng Robert Delpire và Stuart Alexander. Những lần tái bản sau có thêm mười tấm ảnh mới và lời bình mới.
Tháng 2 năm 2017, Trung tâm Pompidou ở Paris mở triển lãm Exiles, gồm ảnh từ năm 1968 tới đầu thập niên 1980, có cả những tấm chưa từng công bố và những tấm tự chụp. Cuốn sách đi kèm mang tên La Fabrique d'Exils.
Đọc cạnh Scents of Exile của Brian Goeltzenleuchter, một tác phẩm dùng mùi hương để nói về lưu vong, ta thấy hai con đường tới cùng một câu hỏi. Người đi xa mang theo gì? Goeltzenleuchter tìm câu trả lời trong mùi. Koudelka tìm nó trong ánh sáng, trong những con đường không dẫn về nhà.
Exiles không kể lại một đời. Nó chỉ giữ lại những gì một người đã nhìn thấy trong những năm không có chỗ nào để về.
Leaving Prague
In August 1968, Warsaw Pact troops entered Czechoslovakia. Josef Koudelka, then a young engineer who had not been photographing for long, was on the streets of Prague. He photographed tanks, crowds, people standing in front of gun barrels.
The pictures were smuggled abroad and published around the world without the photographer's name. In 1969 the anonymous photographer was awarded the Robert Capa Gold Medal by the Overseas Press Club. He could not accept it under his own name without endangering himself and his family.
In 1970 Koudelka left Czechoslovakia and sought political asylum. Soon after, he joined Magnum Photos. He remained stateless until 1987, when he became a French citizen and held a passport again.
A sleeping bag and fifteen years
For about fifteen years Koudelka lived with almost nothing. One sleeping bag. One pair of shoes. Two pairs of socks. A pair of trousers a year. One jacket. Two shirts, which lasted three years. He bought no house and rented no flat. Many nights he slept outside.
He took no assignments and did not photograph for money. He photographed for himself. He kept moving, seeking out festivals and places where people gathered, and never stayed anywhere longer than three months.
He travelled from Ireland to Spain, from England to Switzerland, from his native Czechoslovakia to France, which later became his second home. He worked in 35mm black and white. The contact sheets he kept run into the tens of thousands.
What is in the frame
The pictures in Exiles rarely report an event. They are small scenes: a dog on snow, a man by the roadside, a station platform, a field, an empty street corner. Many hold few people, and those there tend to turn away or stand far off.
The frames are often tight, with broad areas of black and hard light. The photographer seems always to stand at an edge: of a crowd, a town, a ceremony. There are self portraits too, rare ones, in which the exile steps into his own frame.
No picture speaks directly of homesickness. But together they show a man looking at the world as a place he does not belong to. And because he does not belong, he looks very closely.
These were years before mobile phones and email. An exile then was truly cut off from the place he had left. Letters were slow; going back was impossible. Every picture in Exiles was made by someone who knew there was no way home, at least not for a very long time.
The book and its returns
Exiles was first published as a book in 1988 by Robert Delpire in Paris, with an English edition from Aperture in New York. It carries texts by the poet Czesław Miłosz, himself an exile, along with Robert Delpire and Stuart Alexander. Later editions added ten new images and new commentary.
In February 2017 the Centre Pompidou in Paris opened an Exiles exhibition of photographs from 1968 to the early 1980s, including unpublished images and self portraits. The accompanying book was titled La Fabrique d'Exils.
Read beside Brian Goeltzenleuchter's Scents of Exile, a work that uses smell to speak about exile, two roads lead to the same question. What does a person who leaves carry with them? Goeltzenleuchter looks for the answer in scent. Koudelka looks for it in light, and in roads that do not lead home.
Exiles does not retell a life. It keeps what one man saw in the years when there was nowhere to return to.
Photography