Essays · Olfactory Art
Jules Chéret cho Eugène Rimmel. Rimmel almanac.
Một cuốn lịch nhỏ, nơi mùi được kể bằng thơ và màu in.
A small almanac where scent is told through poems and printed colour.
© Victoria and Albert Museum, London; Given by Philip Ward-Jackson · Victoria and Albert Museum (V&A)
Bốn cảnh trên một cuốn lịch nhỏ
Cuốn lịch được làm ở Pháp năm 1874, cho nhà nước hoa của Eugène Rimmel. Người vẽ là Jules Chéret. Nó rất nhỏ: cao 9 cm, rộng 6,3 cm, vừa lòng bàn tay, vừa ngăn túi áo. Nội dung in bằng hai thứ tiếng, Anh và Pháp.
Theo Victoria and Albert Museum, nơi đang lưu giữ nó, cuốn lịch có bốn cảnh in đá màu, đều lấy cảm hứng từ văn chương châu Âu. Bìa trước là Faust và Margaret, từ Goethe. Mặt trong bìa trước là Lời nguyền của người hát rong, từ thơ Uhland. Mặt trong bìa sau là Lurline, từ Heine. Bìa sau là Sự trả thù của những bông hoa, từ thơ Freiligrath.
Cuốn lịch đến V&A năm 2024, do Philip Ward Jackson tặng. Nó nằm trong bộ sưu tập tranh in và bản vẽ, xếp vào nhóm ấn phẩm dùng một lần: những thứ in ra để dùng trong một thời gian ngắn rồi bỏ đi, nhưng vì lý do nào đó đã được giữ lại.
Chính việc được giữ lại ấy làm cuốn lịch đáng xem. Một vật in để dùng một năm, còn nguyên sau một trăm năm mươi năm.
Chéret trước khi là Chéret
Jules Chéret sinh năm 1836, mất năm 1932. Ngày nay ông được nhớ đến với những tấm áp phích màu rực rỡ trên tường Paris cuối thế kỷ 19, và thường được xem là một trong những người đặt nền cho áp phích hiện đại. Nhưng con đường của ông đi qua một nhà nước hoa.
Những năm 1860, Chéret sống ở London và vẽ bao bì cho Rimmel. Rimmel trở thành người đỡ đầu của ông, và bỏ tiền giúp ông lập một xưởng in đá thương mại ở Paris. Thành công lớn đầu tiên của Chéret ở đó là tấm áp phích La Biche au Bois năm 1866.
Xưởng in của Chéret ở phố Brunel, Paris, in rất nhiều đồ quảng cáo cho Rimmel: nhãn, bao bì, lịch, sách nhỏ. Nhiều cuốn lịch của Rimmel mang dấu của xưởng ông. Cuốn lịch năm 1874 là một trong số đó.
Như vậy, trước khi vẽ những vũ nữ và những buổi dạ hội trên áp phích, Chéret đã tập nghề trên những vật nhỏ cho một nhà nước hoa. Mùi hương là một trong những khách hàng đầu tiên của đồ hoạ quảng cáo hiện đại.
Văn chương như một cái nhãn
Vì sao lại là Faust, Uhland, Heine, Freiligrath? Đó là những cái tên quen thuộc với người đọc có học ở châu Âu thời ấy. Đặt chúng lên cuốn lịch là nói với người nhận rằng mùi hương của Rimmel thuộc về cùng một thế giới với sách, với thơ, với nhà hát.
Bốn câu chuyện đều mang một chút u tối. Faust bán linh hồn. Người hát rong bị nguyền rủa. Lurline là nàng tiên trên sông Rhine, người làm thuyền đắm. Còn trong bài thơ của Freiligrath, những bông hoa cắt đặt cạnh giường một cô gái đang ngủ trả thù bằng chính mùi của chúng. Một cuốn lịch quảng cáo nước hoa kết thúc bằng câu chuyện về mùi hoa có thể làm hại người. Đó là một lựa chọn vừa táo bạo vừa tinh nghịch.
Cách làm này khác hẳn quảng cáo hôm nay. Nó không hứa hẹn gì. Nó không nói mùi thơm ra sao. Nó chỉ đặt tên nhà nước hoa cạnh những câu chuyện đẹp, và để người đọc tự nối hai thứ lại với nhau.
Vì sao cuốn lịch đáng nhớ
Các nguồn nghiên cứu về Rimmel cho biết lịch của nhà này được in màu và được tẩm hương. Không rõ cuốn lịch ở V&A hôm nay còn giữ được chút mùi nào. Nhưng ý tưởng thì rõ: tờ giấy vừa là hình để nhìn, vừa là vật để ngửi. Người nhận mở lịch để xem ngày, và mỗi lần như thế lại gặp mùi của người tặng.
Cuốn lịch cũng cho thấy một khoảnh khắc trong lịch sử đồ hoạ. Kỹ thuật in đá màu đang tiến rất nhanh, và những nhà buôn như Rimmel là người trả tiền cho những thử nghiệm ấy. Mùi hương, một thứ không nhìn thấy, đã góp phần nuôi lớn một nghề làm hình.
Sáu năm trước đó, Rimmel đã đặt tên mình lên một vật giấy khác, chiếc quạt chương trình cho đêm mở cửa nhà hát Gaiety, như Rimmel's programme fan. Quạt ở trong nhà hát, lịch ở trong túi. Cả hai là những cách để mùi đi theo người ta ra khỏi cửa hàng.
Một cuốn lịch chín phân, bốn câu chuyện, một năm. Và ở đâu đó giữa các trang giấy, dấu vết của một mùi đã bay đi.
Four scenes on a small almanac
The almanac was made in France in 1874 for Eugène Rimmel's perfumery. It was drawn by Jules Chéret. It is tiny: 9 cm high, 6.3 cm wide, the size of a palm, of a waistcoat pocket. The text is printed in two languages, English and French.
According to the Victoria and Albert Museum, which holds it, the almanac carries four colour lithograph scenes drawn from European literature. On the front, Faust and Margaret, from Goethe. Inside the front cover, The Bard's Curse, from Uhland. Inside the back cover, Lurline, from Heine. On the back, The Flower's Revenge, from Freiligrath.
It came to the V&A in 2024, given by Philip Ward Jackson. It sits in the prints and drawings collection, catalogued as ephemera: things printed to be used briefly and thrown away, yet for some reason kept.
That survival is what makes it worth a look. An object printed to be used for a year, intact after a century and a half.
Chéret before Chéret
Jules Chéret was born in 1836 and died in 1932. He is remembered for the bright colour posters that covered Paris walls in the late nineteenth century, and is often seen as one of the founders of the modern poster. But his path ran through a perfumery.
In the 1860s Chéret lived in London and designed packaging for Rimmel. Rimmel became his patron and financed a commercial lithography studio for him in Paris. His first great success there was the poster La Biche au Bois in 1866.
Chéret's press on the rue Brunel in Paris printed a great deal of advertising for Rimmel: labels, packaging, almanacs, booklets. Many Rimmel almanacs carry his imprint. The 1874 almanac is one of them.
So before he drew dancers and balls on posters, Chéret learned his trade on small objects for a perfumer. Scent was one of the first clients of modern advertising graphics.
Literature as a label
Why Faust, Uhland, Heine, Freiligrath? These were familiar names to educated readers across Europe at the time. Putting them on the almanac told the recipient that Rimmel's scents belonged to the same world as books, poems and the theatre.
All four stories carry some darkness. Faust sells his soul. The bard is cursed. Lurline is the river spirit of the Rhine who wrecks boats. And in Freiligrath's poem, cut flowers placed beside a sleeping girl's bed take their revenge through their own scent. An almanac advertising perfume ends with a tale of flower scent doing harm. It is a bold choice, and a playful one.
This is very different from advertising today. It promises nothing. It does not say how anything smells. It simply places the perfumer's name beside good stories and lets the reader connect the two.
Why the almanac matters
Research on Rimmel notes that the house's almanacs were printed in colour and perfumed. Whether the V&A copy keeps any trace of scent today is not known. But the idea is clear: the paper was both an image to look at and an object to smell. Each time the owner opened it to check a date, the giver's scent was there.
The almanac also marks a moment in the history of graphics. Colour lithography was advancing quickly, and merchants like Rimmel paid for those experiments. Scent, something invisible, helped raise a craft of images.
Six years earlier Rimmel had put his name on another paper object, the programme fan for the Gaiety Theatre's opening night: Rimmel's programme fan. The fan lived in the theatre, the almanac in the pocket. Both were ways for scent to follow people out of the shop.
A nine centimetre almanac, four stories, one year. And somewhere between its pages, the trace of a scent that has flown.
Olfactory Art