Essays · Olfactory Art
Lygia Pape. Luar do Sertão.
Một ánh trăng làm bằng bỏng ngô vẫn là ánh trăng.
A moonlight made of popcorn is still moonlight.
Biennale de Lyon 2017 (exhibition view) · Art in America
Một cánh đồng dưới đèn tím
Luar do Sertão là một sắp đặt Lygia Pape làm năm 1995. Vật liệu gần như chỉ có hai thứ: bỏng ngô và đèn tia cực tím, thứ đèn làm những gì màu trắng phát sáng xanh tím trong bóng tối.
Bỏng ngô được trải thành một vùng rộng trên sàn. Dưới ánh đèn, những hạt trắng không còn giống đồ ăn. Chúng sáng lên như cát dưới trăng, như sương trên đồng, như một vùng đất xa được nhìn thấy vào ban đêm. Người xem bước vào phòng tối và gặp một phong cảnh.
Nhưng phong cảnh ấy có mùi. Mùi ngô rang, mùi của rạp chiếu phim, của hội chợ, của quầy hàng rong. Mắt nói một đằng, mũi nói một nẻo. Và thường thì mũi biết trước.
Ánh trăng trên vùng sertão
Tên tác phẩm lấy từ một bài hát dân gian rất nổi tiếng ở Brazil, Luar do Sertão, gắn với tên nhà thơ Catulo da Paixão Cearense. Sertão là vùng nội địa khô cằn ở Đông Bắc Brazil, xa bờ biển, xa thành phố. Bài hát ca ngợi đời sống giản dị ở đó, những niềm vui nhỏ, và ánh trăng trên vùng quê mà người hát cho là đẹp nhất.
Theo mô tả của Biennale de Lyon, tác phẩm của Pape là một hình ảnh vừa trữ tình vừa mỉa mai: như một cuộc lang thang trong phong cảnh dưới trăng, nhưng cũng gợi đến sự tuyệt vọng của Brazil. Vùng sertão trong bài hát là nơi lý tưởng hoá. Vùng sertão thật là nơi của hạn hán, nghèo đói và những làn sóng di cư về thành phố.
Bỏng ngô vì thế là một lựa chọn sắc. Ngô là cây lương thực của người nghèo. Bỏng ngô là cách rẻ nhất để làm một nắm hạt trở thành một thứ đầy tay. Pape dựng ánh trăng của bài hát bằng chính thứ vật liệu ấy. Cái đẹp có thật, nhưng nó được làm từ cái đói.
Một nghệ sĩ của những giác quan
Lygia Pape sinh năm 1927 ở Nova Friburgo, Brazil, và mất năm 2004. Bà là một gương mặt quan trọng của nghệ thuật tiên phong Brazil, gắn với phong trào Tân Cụ thể cuối thập niên 1950, cùng những nghệ sĩ như Lygia Clark và Hélio Oiticica. Nhóm này muốn tác phẩm thoát khỏi khung tranh, đi vào không gian, vào cơ thể người xem.
Từ đó, Pape làm nhiều tác phẩm cần người tham gia. Divisor là một ví dụ nổi tiếng: một tấm vải trắng rất lớn, khoét nhiều lỗ, người tham gia chui đầu qua và cùng di chuyển như một khối. Bà quan tâm đến những giác quan gần cơ thể như xúc giác và vị giác, những giác quan mà nghệ thuật phương Tây từng coi là thấp hơn thị giác.
Luar do Sertão ra đời muộn trong sự nghiệp của bà, nhưng mang cùng tinh thần. Tác phẩm không cần người xem hiểu lý thuyết. Nó chỉ cần họ bước vào phòng, nhìn, và hít thở.
Lyon, năm 2017
Năm 2017, Luar do Sertão được bày lại tại Biennale de Lyon, cùng hai tác phẩm khác của Pape. New House, năm 2000, là một cấu trúc gợi một căn nhà ở khu ổ chuột đang dần đổ nát. Divisor được trình diễn lại vào cuối tuần 14 và 15 tháng 10 năm ấy, ở Lyon và ở trung tâm MAGASIN tại Grenoble, với người dân địa phương cùng đứng dưới tấm vải trắng.
Đặt cạnh nhau, ba tác phẩm cho thấy một mạch chung. Một căn nhà đang sụp. Một đám đông bị chia bởi tấm vải nhưng vẫn đi cùng nhau. Một ánh trăng làm bằng bỏng ngô. Ở cả ba, cái đẹp luôn đi kèm sự mong manh, và thứ bị phá đi là một phần của thứ được sinh ra.
Ở Lyon, cách Brazil nửa vòng Trái Đất, bài hát về vùng sertão có lẽ không mấy người xem biết. Nhưng mùi bỏng ngô thì ai cũng biết. Như những gian phòng đầy gia vị của Ernesto Neto, một nghệ sĩ Brazil khác, mùi là thứ vượt qua được ngôn ngữ. Người xem có thể không hiểu lời bài hát. Họ vẫn đứng dưới ánh trăng ấy.
A field under violet light
Luar do Sertão is an installation Lygia Pape made in 1995. Its materials come down to two: popcorn and ultraviolet light, the kind that makes white things glow blue violet in the dark.
The popcorn is spread over a wide area of floor. Under the lamps, the white kernels stop looking like food. They glow like sand under the moon, like frost on a field, like a distant land seen at night. Visitors step into a dark room and meet a landscape.
But the landscape has a smell. Toasted corn, cinemas, fairgrounds, street stalls. The eye says one thing, the nose another. And usually the nose knows first.
Moonlight over the sertão
The title comes from a very popular Brazilian song, Luar do Sertão, associated with the poet Catulo da Paixão Cearense. The sertão is the dry interior of northeastern Brazil, far from the coast and the cities. The song praises the simple life there, its small pleasures, and a moonlight the singer calls the most beautiful of all.
The Biennale de Lyon describes Pape's work as an image both lyrical and ironic: a wander through a moonlit landscape that also evokes Brazilian hopelessness. The sertão of the song is idealised. The real sertão is a place of drought, poverty and waves of migration to the cities.
Popcorn is a sharp choice. Corn is the staple of the poor. Popping it is the cheapest way to turn a handful of kernels into a full hand. Pape builds the song's moonlight from exactly that material. The beauty is real, but it is made from hunger.
An artist of the senses
Lygia Pape was born in 1927 in Nova Friburgo, Brazil, and died in 2004. She was a key figure of the Brazilian avant garde, part of the Neo Concrete movement of the late 1950s alongside artists such as Lygia Clark and Hélio Oiticica. The group wanted art to leave the frame and move into space, into the viewer's body.
From there Pape made many works that needed participants. Divisor is a famous example: a huge white cloth cut with holes, through which people put their heads and move together as one body. She cared about the senses closest to the body, such as touch and taste, which Western art once ranked below sight.
Luar do Sertão came late in her career but carries the same spirit. It asks for no theory. Only that visitors enter, look, and breathe.
Lyon, 2017
In 2017 Luar do Sertão was shown again at the Biennale de Lyon with two other works by Pape. New House, 2000, is a structure evoking a favela house slowly falling apart. Divisor was performed again on the weekend of 14 and 15 October, in Lyon and at MAGASIN in Grenoble, with local residents standing together under the white cloth.
Together the three works share a thread. A house collapsing. A crowd divided by cloth yet moving as one. A moonlight made of popcorn. In each, beauty comes with fragility, and what is destroyed is part of what is born.
In Lyon, half a world from Brazil, few visitors would know the song about the sertão. But everyone knows the smell of popcorn. Like the spice filled rooms of Ernesto Neto, another Brazilian artist, smell crosses language. Visitors may not understand the lyrics. They still stand under that moon.
Olfactory Art