Essays · Olfactory Art
Olivia Wiederkehr, Andreas Wilhelm. Schmerzh.
Một thành phố cũng có ký ức, và ký ức ấy có mùi.
A city has memories too, and those memories have a smell.
© Stadt Zürich, KiöR · SCHMERZH (project site, Kunst im öffentlichen Raum, Stadt Zürich)
Sáu quảng trường, ba tuần
Từ ngày 2 đến ngày 22 tháng 9 năm 2024, sáu nơi công cộng ở Zürich có một mùi lạ. Idaplatz, Bullingerplatz, Lindenplatz, Röschibachplatz, Louis-Favre-Platz và nhà ga cũ Letten. Không có tượng đài mới. Không có tấm biển lớn. Chỉ có mùi, bốc lên từ những hốc kỹ thuật dưới mặt đất, qua một máy khuếch tán đặt bên trong.
Dự án tên Schmerzh. Chữ Schmerz trong tiếng Đức là nỗi đau. Hai chữ cái zh ghép vào cuối là ký hiệu quen thuộc của bang Zürich, như trên biển số xe. Vậy tên dự án đọc lên là nỗi đau của Zürich. Dòng phụ đề đi kèm bằng tiếng Anh nói rằng ký ức không phai đi.
Người thực hiện là nghệ sĩ Zürich Olivia Wiederkehr, theo đặt hàng của Kunst im öffentlichen Raum, bộ phận nghệ thuật công cộng của thành phố. Mùi hương do nhà điều hương Andreas Wilhelm, cũng ở Zürich, làm cùng bà. Một công ty truyền thông tên Live Lab tham gia phần kể chuyện.
Người đi đường không được báo trước. Họ đi ngang, ngửi thấy, rồi mới đọc tấm bảng nhỏ gần đó, hoặc tìm trang của dự án.
Thành phố kể chuyện của chính mình
Ý tưởng của Schmerzh là để thành phố làm người kể. Zürich thường được nhìn như một nơi giàu, sạch, yên. Dự án hỏi điều ngược lại: thành phố ấy đã chứng kiến, đã cho phép những nỗi đau nào? Phân biệt đối xử. Loại trừ. Bóc lột. Những tiếng nói bị bắt im lặng. Trang dự án cũng nói rằng bên cạnh đó có cả những điều tốt đẹp. Ký ức của một thành phố không chỉ có một màu.
Mỗi địa điểm được chọn vì có gắn với một đoạn lịch sử địa phương. Có nơi liên quan tới những người lao động nhập cư từng đến làm việc ở Thuỵ Sĩ. Nhà ga cũ Letten gợi lại những năm có tụ điểm ma tuý công khai giữa lòng thành phố. Những chuyện này không mới. Nhưng chúng ít khi được nói ra ở chính nơi chúng đã xảy ra.
Mùi hương làm việc đó thay cho một tấm bia. Trang dự án mở đầu bằng một câu hỏi quen: bạn có biết cảm giác ngửi một mùi rồi bỗng nhiên một ký ức bật lên không? Schmerzh dùng chính cơ chế ấy, nhưng đặt vào một ký ức chung, không thuộc về riêng ai.
Bên cạnh mùi, dự án có một tài khoản mạng xã hội. Ở đó, những câu chuyện về nơi chốn, con người và tổ chức gắn với sáu địa điểm được kể dần trong ba tuần. Mùi mở cửa. Chữ đi vào sau.
Một mùi dịu rồi tối lại
Mùi của Schmerzh không được làm cho khó chịu. Theo mô tả của dự án và báo chí địa phương, nó mở đầu với nét hoa, gần với hoa hồng và phong lữ, rồi chuyển sang những nốt tối hơn, cay và có đất, với sô cô la và nhục đậu khấu. Một mùi có thể khiến người ta dừng lại vì dễ chịu, rồi đứng lâu hơn vì thấy có gì đó không yên.
Lựa chọn này quan trọng. Một mùi hôi sẽ làm người ta tránh xa. Một mùi đẹp giữ người ta lại đủ lâu để nghĩ. Nỗi đau trong Schmerzh không bị ép lên mũi người đi. Nó được mời vào.
Nghệ thuật tưởng niệm thường dùng đá, đồng, tên khắc. Những vật ấy bền, và chính vì bền nên dễ trở thành một phần của cảnh, không ai nhìn nữa. Mùi thì ngược lại. Nó chỉ ở đó ba tuần. Nó phụ thuộc vào gió, vào nhiệt độ, vào việc người đi có thở vào đúng lúc không. Tác phẩm tắt đi khi dự án kết thúc. Cách nhìn thành phố qua mũi này có tiền lệ, như Smelling the City của Brian Goeltzenleuchter, nhưng Schmerzh chọn nói về nỗi đau.
Năm 2025, Schmerzh vào danh sách chung kết giải Sadakichi dành cho tác phẩm thử nghiệm với mùi hương. Đó là một cách công nhận rằng một đài tưởng niệm có thể không có hình. Nó có thể chỉ là một làn không khí, ở một góc phố, trong vài ngày cuối hè.
Six squares, three weeks
From 2 to 22 September 2024, six public places in Zürich had an unfamiliar smell. Idaplatz, Bullingerplatz, Lindenplatz, Röschibachplatz, Louis-Favre-Platz and the old Letten station. No new monument. No large sign. Only a smell, rising from technical shafts beneath the pavement through a diffuser placed inside.
The project was called Schmerzh. Schmerz is German for pain. The two letters zh at the end are the familiar code for the canton of Zürich, as on number plates. So the name reads as the pain of Zürich. An English subtitle added that memories do not fade away.
It was made by the Zürich artist Olivia Wiederkehr, commissioned by Kunst im öffentlichen Raum, the city's public art office. The scent was composed with Andreas Wilhelm, a perfumer also based in Zürich. A communications agency, Live Lab, worked on the storytelling.
Passers by were not warned. They walked through, noticed the smell, and only then read the small sign nearby or looked up the project.
A city tells its own story
The idea of Schmerzh is to let the city narrate. Zürich is usually seen as rich, clean and calm. The project asks the opposite: what pain has this city witnessed or allowed? Discrimination. Exclusion. Exploitation. Voices made silent. The project also notes good memories alongside them. A city's memory is not one colour.
Each site was chosen for a link to local history. Some related to the migrant workers who came to work in Switzerland. The old Letten station recalls the years of an open drug scene in the middle of the city. None of this is new. But it is rarely spoken of in the places where it happened.
Scent does the work of a plaque. The project opens with a familiar question: do you know the feeling of smelling something and suddenly a memory surfaces? Schmerzh uses that same mechanism, but points it at a shared memory that belongs to no one person.
Alongside the smell, the project ran a social media account. There, stories about the places, people and organisations tied to the six sites unfolded over three weeks. The smell opened the door. Words came in after.
A soft smell that darkens
The Schmerzh scent was not made to be unpleasant. According to the project and local press, it opens floral, near rose and geranium, then moves into darker, spicy and earthy tones, with chocolate and nutmeg. A smell that might stop someone because it is pleasant, and keep them because something feels unsettled.
This choice matters. A foul smell would drive people away. A good one holds them long enough to think. The pain in Schmerzh is not forced on anyone. It is invited in.
Memorial art usually uses stone, bronze, engraved names. These last, and because they last they easily become part of the scenery, no longer seen. Scent works the other way. It stayed only three weeks. It depended on wind, temperature, and whether a passer by breathed at the right moment. The work switched off when the project ended. Reading a city through the nose has precedents, such as Brian Goeltzenleuchter's Smelling the City, but Schmerzh chose to speak of pain.
In 2025 Schmerzh was a finalist for the Sadakichi Award for experimental work with scent. A way of recognising that a memorial need not have a shape. It can be a stretch of air on a street corner, for a few days at the end of summer.
Olfactory Art