Essays · Olfactory Art
Peter de Cupere. Is This Mankind?
Tóc giữ mùi của một người.
Hair keeps the smell of a person.
Photo: We Document Art, 2016 · Peter de Cupere (official site)
Một triển lãm ở Turnhout
Từ ngày 9 tháng 9 năm 2016 đến ngày 22 tháng 1 năm 2017, trung tâm nghệ thuật De Warande ở Turnhout, một thành phố nhỏ thuộc tỉnh Antwerp, miền bắc nước Bỉ, dành chỗ cho một triển lãm cá nhân của Peter de Cupere. Tên tiếng Hà Lan của triển lãm là Eens was ik een mens, nghĩa là: đã có lúc tôi là một con người. Tên tiếng Anh là một câu hỏi: Is This Mankind?
De Cupere là nghệ sĩ Bỉ làm việc chủ yếu với mùi. Ông từng dựng những đám mây khói, vẽ những bức tranh không màu chỉ có mùi, soạn một bảng chữ cái bằng mùi. Những tác phẩm ấy thường khiến người xem ngạc nhiên trước chính cái mũi của mình.
Ở De Warande, hướng đi khác hẳn. Chất liệu chính không phải một mùi đẹp hay một mùi lạ. Chất liệu là ký ức khứu giác của những con người cụ thể, gắn với những gì đã xảy ra trên cơ thể họ.
Triển lãm gồm ba không gian mùi. Mỗi không gian là một căn phòng để bước vào và hít thở. Thứ người xem mang về không phải một hình ảnh, mà một mùi còn bám lại trong mũi khi đã ra tới cửa.
Cái đầu bị cạo
Không gian đầu tiên xoay quanh một việc rất cụ thể: bị cạo trọc đầu, hoặc bị cắt tóc, mà không do mình muốn.
De Cupere lấy lời kể từ hai nhóm người. Nhóm thứ nhất là những người sống sót khỏi trại Auschwitz. Khi vào trại, tù nhân bị cạo đầu với lý do vệ sinh. Thực chất đó là một cách làm nhục, tước đi hình dạng quen thuộc của một người ngay từ ngày đầu.
Nhóm thứ hai là người bệnh ung thư. Họ rụng tóc vì hoá trị, một tác dụng phụ của chính quá trình giữ họ sống. Không ai ép họ. Nhưng họ cũng không chọn.
Hai câu chuyện cách nhau nhiều thập kỷ và gần như ngược nghĩa nhau. Một bên là bạo lực, một bên là hy vọng. De Cupere không san bằng khác biệt đó. Ông chỉ chỉ ra một điểm mà cả hai cùng đi qua: khoảnh khắc nhìn vào gương và thấy một gương mặt chưa quen.
Các mùi trong triển lãm được làm với sự hỗ trợ của phòng nghiên cứu thuộc IFF, một công ty lớn trong ngành nguyên liệu mùi. Nghĩa là những người vốn làm mùi cho hàng tiêu dùng đã góp tay vào một tác phẩm về mất mát. Đó là một chi tiết nhỏ, nhưng nó cho thấy kỹ thuật làm mùi có thể phục vụ ký ức, không chỉ phục vụ việc bán hàng.
Một khu rừng tóc
Triển lãm còn có một khu rừng tóc: khoảng 21.000 lọn tóc người, mỗi lọn mang một mùi riêng, gắn với danh tính của một người cụ thể.
Con số ấy khó hình dung. Một lọn tóc đơn lẻ thì nhỏ và nhẹ, có thể nằm gọn trong lòng bàn tay. Hàng vạn lọn đặt cạnh nhau thì thành một khối, như một đám đông không có mặt.
Tóc là phần cơ thể giữ mùi rất lâu. Ai từng ôm một đứa trẻ, từng ngủ trên gối của người khác, đều biết điều đó. Vì vậy một lọn tóc có mùi riêng không còn là vật trưng bày. Nó là một người vắng mặt.
Ở đây mùi làm được một việc mà ảnh chân dung khó làm. Ảnh cho ta thấy gương mặt từ một khoảng cách. Mùi buộc ta đứng gần, gần như khi đứng cạnh một người thật.
Vì sao triển lãm này đáng nhớ
Năm 2017, Is This Mankind? lọt vào vòng chung khảo giải Sadakichi của Art and Olfaction Awards, giải dành cho những tác phẩm thể nghiệm với mùi. Trong thời gian triển lãm, cuốn sách của De Cupere, Scent in Context: Olfactory Art, cũng đã có mặt tại De Warande.
Nhiều tác phẩm mùi dừng ở chỗ gây bất ngờ: một mùi không ai đoán trước, một phòng tối có hương. Is This Mankind? đi hướng khác. Nó dùng mùi để giữ lời kể của những người từng bị lấy đi một phần hình dạng và danh tính.
Mùi không kể được sự kiện. Nó không có ngày tháng, không có tên đất, không có con số. Nhưng nó giữ được khoảng cách gần của một cơ thể. Có lẽ vì vậy De Cupere chọn tóc: thứ vừa thuộc về người, vừa có thể rời khỏi người.
Tựa đề là một câu hỏi, và triển lãm không trả lời thay người xem. Nó chỉ đặt họ vào giữa những lọn tóc và để họ tự hít thở.
An exhibition in Turnhout
From 9 September 2016 to 22 January 2017, the arts centre De Warande in Turnhout, a small city in the province of Antwerp in northern Belgium, hosted a solo exhibition by Peter de Cupere. Its Dutch title was Eens was ik een mens: once I was a human being. The English title is a question: Is This Mankind?
De Cupere is a Belgian artist who works mainly with smell. He has built clouds of smoke, made paintings with no colour and only odour, composed an alphabet of scents. Those works often leave visitors surprised by their own noses.
At De Warande the direction was different. The main material was not a beautiful smell or a strange one. It was the olfactory memory of specific people, tied to what had happened to their bodies.
The exhibition was built around three olfactory spaces. Each was a room to walk into and breathe. What visitors took away was not an image but a smell still lingering in the nose at the exit.
The shaved head
The first space turned on one concrete event: having your head shaved, or your hair cut, against your will.
De Cupere drew on testimony from two groups. The first were survivors of Auschwitz. On arrival, prisoners had their heads shaved under the pretext of hygiene. In truth it was a humiliation, stripping away a person's familiar shape from the first day.
The second group were cancer patients. They lost their hair as a side effect of the very treatment keeping them alive. No one forced them. But they did not choose it either.
The two stories are decades apart and almost opposite in meaning. One is violence, the other hope. De Cupere does not flatten that difference. He simply points to a moment both pass through: looking in a mirror and finding an unfamiliar face.
The scents were developed with support from the research lab of IFF, a major company in scent materials. People who usually make smells for consumer goods lent their skill to a work about loss. A small detail, but it shows that the craft of making smells can serve memory, not only sales.
A forest of hair
The exhibition also held a forest of hair: some 21,000 tresses of human hair, each with its own scent, each linked to the identity of a particular person.
The number is hard to picture. A single lock is small and light enough to rest in a palm. Thousands together become a mass, like a crowd with no faces.
Hair keeps smell for a long time. Anyone who has held a child or slept on someone else's pillow knows this. So a lock with its own scent stops being an exhibit. It becomes an absent person.
Here smell does something a portrait photograph struggles to do. A photograph shows a face from a distance. Smell makes you stand close, as close as you would to a living body.
Why the exhibition stays with us
In 2017 Is This Mankind? was a finalist for the Sadakichi Award at the Art and Olfaction Awards, the prize for experimental work with scent. During the run, De Cupere's book Scent in Context: Olfactory Art was also available at De Warande.
Many scent works stop at surprise: an unexpected smell, a dark room with an aroma. Is This Mankind? goes elsewhere. It uses smell to keep the testimony of people who had part of their shape and identity taken from them.
Smell cannot narrate events. It has no dates, no place names, no figures. But it keeps the closeness of a body. Perhaps that is why De Cupere chose hair: something that belongs to a person and can also leave them.
The title is a question, and the exhibition does not answer it for the visitor. It places them among the tresses and lets them breathe.
Olfactory Art