Essays · Olfactory Art

Vòng tròn hương. Đọc lại một tấm bản đồ.

Bản đồ có ích. Nhưng bản đồ không phải vùng đất.

A map is useful. But a map is not the land.

Sơ đồ vòng tròn các họ mùi vẽ đơn giản, các ô màu nối tiếp nhau quanh một tâm trống

Vì sao là một vòng tròn

Người ta vẽ vòng tròn cho những thứ không có điểm đầu điểm cuối. Năm 1704, trong Opticks, Newton xếp các màu quanh một vòng tròn, và từ đó bánh xe màu thành một công cụ quen thuộc của hoạ sĩ. Sau này, người nếm rượu, người nếm cà phê cũng có những vòng tròn của họ, đặt những từ chung ở tâm và những từ cụ thể ở rìa.

Một vòng tròn phân loại làm được hai việc mà một danh sách không làm được. Nó cho thấy các nhóm nằm cạnh nhau, và nó không có nhóm nào đứng đầu. Đi hết một vòng, ta trở lại chỗ cũ. Với mùi, điều đó rất hợp: nhiều mùi trượt dần sang nhau, như Henning đã thấy khi dựng lăng trụ năm 1916.

Nhưng vòng tròn cũng áp đặt một điều. Mỗi họ chỉ có hai láng giềng. Trong khi một mùi thật có thể gần với ba, bốn họ cùng lúc.

Edwards và vòng tròn các họ mùi

Năm 1984, Michael Edwards, khi đó làm việc ở Sydney, tự xuất bản một cuốn danh mục giúp người bán hàng gợi ý nước hoa cho khách. Theo các nguồn đã đối chiếu, ấn bản năm 1992 là ấn bản đầu tiên in hình một bánh xe: các họ mùi xếp quanh một vòng tròn, họ nằm cạnh nhau thì chuyển tiếp sang nhau. Danh mục đổi tên năm 2000, và bánh xe được sửa lại nhiều lần sau đó.

Bánh xe của Edwards hợp với quầy bán lẻ vì một lý do đơn giản. Nó chỉ ra hướng đi từ một mùi đã thích sang những mùi kế cận. Người bán không cần giải thích hoá học. Họ chỉ cần chỉ tay sang ô bên cạnh. Trên trang của mình, Edwards trình bày bánh xe như cách nối sở thích tự nhiên của mỗi người với các họ mùi.

Bài này không vẽ lại bánh xe ấy. Nó là tác phẩm của Edwards, và điều đáng nói ở đây là cách nghĩ đứng sau nó: xếp mùi theo sự gần gũi, không theo thứ bậc.

SFP: phân loại chính thức của Pháp

Cùng năm 1984, ở Pháp, uỷ ban kỹ thuật của hội những người làm nước hoa, nay là Société Française des Parfumeurs, in bảng phân loại nước hoa đầu tiên của họ. Nhóm soạn gồm Raymond Chaillan, Jean Kerléo, Raymond Pouliquen và Guy Robert. Bản ấy chỉ gồm nước hoa nữ, chia năm họ: hoa, chypre, fougère, hổ phách, da thuộc.

Bản năm 1990 thêm họ cam chanh và họ gỗ, thành bảy họ, để tính cả thị trường nước hoa nhẹ đang lớn lên. Các bản sửa tiếp theo ra năm 1998 và 2001. Theo SFP, bảng hiện có bảy họ và 47 phân họ, dùng cho nước hoa nữ, nam và không phân giới.

Bảng của SFP là một danh sách, không phải một vòng tròn. Nhưng nó làm cùng một việc: cho người trong nghề và người ngoài nghề một bộ chữ chung. Nhiều họ trong đó mang tên một chai cụ thể: chypre theo Chypre của Coty, fougère theo Fougère Royale. Tên họ là ký ức của một vật.

Bản đồ để bán hay để hiểu

Những bảng phân loại mùi trước đó, từ Linnaeus đến Henning, đi tìm cấu trúc của chính cảm giác ngửi. Vòng tròn hương và bảng SFP thì làm việc khác: chúng sắp xếp những chai nước hoa đã có, để làm việc và để bán. Đó không phải là một lỗi. Đó là một mục đích khác.

Vì vậy, đọc một vòng tròn hương cần biết nó được vẽ cho ai. Nó được vẽ cho một quầy hàng, nơi thời gian ngắn và từ vựng của khách còn ít. Ở đó, nó có ích thật sự. Nhưng nó không trả lời câu hỏi mùi này đến từ đâu, và tại sao nó chạm vào ta.

Những vật không nằm vừa trên vòng tròn

Có những mùi luôn nằm ở mép. Thuốc lá vừa ngọt vừa khói, vừa là lá vừa là lửa. Rêu vừa là gỗ vừa là đất. Trà rang vừa gần hạt vừa gần khói. Đặt chúng vào một ô nào cũng đúng một phần và sai một phần.

Người làm hương biết điều đó. Các vòng tròn được sửa đi sửa lại, thêm họ, tách họ, đổi tên. Mỗi lần sửa là một lần thừa nhận rằng bản đồ không theo kịp vùng đất.

Có lẽ cách tốt nhất để dùng vòng tròn hương là dùng nó như một câu hỏi, không như một câu trả lời. Mùi này nằm gần những gì? Rồi đặt bản đồ xuống, và quay về với vật.


Why a circle

People draw circles for things without a beginning or an end. In 1704, in Opticks, Newton arranged the colours around a circle, and the colour wheel became a familiar tool for painters. Later, wine tasters and coffee tasters made wheels of their own, with general words at the centre and specific ones at the rim.

A classification wheel does two things a list cannot. It shows which groups sit next to each other, and it puts none of them first. Go all the way round and you return to where you began. For smell this fits well: many smells slide into one another, as Henning saw when he built his prism in 1916.

But a circle also imposes something. Each family has only two neighbours, while a real smell may be close to three or four families at once.

Edwards and the wheel of families

In 1984 Michael Edwards, then working in Sydney, self published a guide to help retail staff suggest perfumes to customers. According to the sources checked, the 1992 edition was the first to print a wheel: families arranged around a circle, each blending into its neighbours. The guide was renamed in 2000, and the wheel has been revised several times since.

The wheel suits a shop counter for a simple reason. It shows a path from a smell someone already likes to the smells next to it. The seller need not explain chemistry, only point to the next segment. On his own site Edwards presents the wheel as a link between each person's natural preferences and the families.

This essay does not redraw his wheel. It is Edwards's work, and what matters here is the thinking behind it: arranging smells by closeness rather than rank.

The SFP: France's official classification

In the same year, 1984, the technical committee of the French perfumers' society, now the Société Française des Parfumeurs, published its first classification of perfumes. The team was Raymond Chaillan, Jean Kerléo, Raymond Pouliquen and Guy Robert. That edition covered women's perfumes only, in five families: floral, chypre, fougère, amber, leather.

The 1990 edition added citrus and woody, making seven, to take in the growing market for lighter perfumes. Further revisions followed in 1998 and 2001. According to the SFP, the current table has seven families and 47 subfamilies, covering women's, men's and unisex perfumes.

The SFP table is a list, not a circle. But it does the same job: it gives people inside and outside the trade a shared set of words. Several of its families are named after a single perfume: chypre after Coty's Chypre, fougère after Fougère Royale. A family name is the memory of an object.

A map for selling or for understanding

Earlier classifications, from Linnaeus to Henning, looked for the structure of smell itself. The scent wheel and the SFP table do something else: they arrange existing perfumes, for work and for sale. That is not a flaw. It is a different purpose.

So reading a scent wheel means knowing whom it was drawn for. It was drawn for a counter, where time is short and a customer's vocabulary is small. There it is genuinely useful. But it does not answer where a smell comes from, or why it touches us.

What does not fit on the wheel

Some smells always sit at the edge. Tobacco is sweet and smoky, leaf and fire at once. Moss is both wood and earth. Roasted tea is near both grain and smoke. Place them in any segment and you are partly right and partly wrong.

Perfumers know this. Wheels are redrawn again and again, families added, split, renamed. Each revision admits that the map cannot keep up with the land.

Perhaps the best way to use a scent wheel is as a question, not an answer. What does this smell stand near? Then put the map down and return to the material.