Essays · Olfactory Art
Fabergé. Miniature Easter Egg with Scent Bottle.
Một quả trứng không nở, chỉ mở ra để thả một mùi.
An egg that never hatches, only opens to release a scent.
The Art Institute of Chicago, Gift of Mrs. Burton W. Hales through the Antiquarian Society in memory of Miss Grace M. Merchant · The Art Institute of Chicago
Một quả trứng vừa lòng bàn tay
Vật này nằm trong bộ sưu tập nghệ thuật ứng dụng châu Âu của Art Institute of Chicago. Tên bảo tàng đặt cho nó rất thẳng: trứng Phục sinh thu nhỏ kèm lọ hương. Người làm ra nó là xưởng Fabergé ở Saint Petersburg. Niên đại được ghi là trước năm 1899.
Kích thước: cao 5,1 cm, dài 8,3 cm, sâu 5,6 cm. Đủ để đặt trong lòng bàn tay, đủ nặng để biết mình đang cầm đá.
Chất liệu gồm bốn thứ: mã não rêu, vàng, men, và hồng ngọc mài dạng cabochon. Cabochon là cách mài đá tròn trơn, không cắt giác. Viên đá không lấp lánh mà sáng mờ, như một giọt nước đọng.
Quả trứng đến bảo tàng như một món quà của bà Burton W. Hales, qua Hội Cổ vật của bảo tàng, để tưởng nhớ cô Grace M. Merchant. Một vật từng được làm ra để tặng, rồi lại được tặng thêm một lần nữa.
Cái tên Fabergé
Nhà Fabergé bắt đầu ở Saint Petersburg năm 1842 và hoạt động đến năm 1917. Cái tên ấy gắn với những quả trứng Phục sinh hoàng gia, được các Sa hoàng Alexander III và Nicholas II đặt làm để tặng vợ và mẹ mỗi năm, từ năm 1885 cho đến năm 1917.
Nhưng Fabergé không chỉ làm trứng cho hoàng gia. Nhà này làm rất nhiều vật nhỏ: hộp, khung ảnh, đồ để bàn, trang sức, lọ hương. Công việc chia cho một mạng lưới những người thợ cả độc lập, mỗi người giỏi một nghề: tráng men, chạm đá, làm kim loại. Họ làm việc dưới cùng một cái tên. Trước năm 1917, nhà Fabergé có khoảng 500 người làm, từ người nặn mẫu, người gắn đá tới người tráng men.
Chữ xưởng trong tên gọi của bảo tàng vì thế có nghĩa. Quả trứng này không mang tên một người thợ. Nó mang tên một hệ thống, nơi đá, vàng và men đi qua nhiều bàn tay trước khi thành một vật.
Trứng, đá và mùi
Ở Nga, trao trứng vào dịp Phục sinh là một phong tục lâu đời. Trứng là biểu tượng của sự sống bắt đầu lại. Người ta tặng trứng sơn, trứng gỗ, trứng sứ, và với người giàu, trứng bằng đá quý và kim loại. Những quả trứng nhỏ có thể được giữ lâu, đeo lên, bày ra, không vỡ như trứng thật.
Fabergé thêm vào quả trứng một chức năng: đựng hương. Quả trứng không chỉ là biểu tượng mà còn là vật dùng. Người nhận mở nó ra và ngửi. Biểu tượng của sự sống mới được lấp đầy bằng một thứ còn sống, một mùi bay đi dần theo thời gian.
Mã não rêu là một lựa chọn đáng để ý. Đây là đá trong mờ, bên trong có những vệt khoáng chất phân nhánh, trông như rêu hay cây nhỏ mọc trong nước. Nó mang sẵn một hình ảnh thực vật. Khi được mài thành quả trứng, viên đá trở thành một khu vườn bị khoá lại. Vàng, men và hồng ngọc đi cùng viên đá, nhỏ hơn nó, như những dấu chấm câu.
Vì sao vật nhỏ này đáng nhớ
Những quả trứng hoàng gia của Fabergé thường được nhắc tới như đỉnh cao của nghề kim hoàn. Chúng lớn, cầu kỳ, có máy móc bên trong. Quả trứng hương ở Chicago thì khiêm tốn hơn nhiều. Nhưng chính vì nhỏ, nó cho thấy một điều khác: mùi hương có chỗ trong thế giới xa xỉ nhất của nước Nga cuối thế kỷ 19, và chỗ ấy nằm gọn trong lòng tay.
Nó cũng cho thấy cách người thời ấy nghĩ về mùi như một thứ đáng được cất giữ. Không phải trong chai thuỷ tinh bình thường, mà trong đá, trong vàng. Mùi được đối xử như trang sức.
Một chiếc lọ hương khác ở cùng thời, bên kia đại dương, được làm bằng bạc và chạm dương xỉ, như lọ Fern and Daisy của Tiffany. Hai vật, hai thành phố, cùng một ý: bọc mùi hương trong hình ảnh cây cỏ. Ở New York là lá bằng bạc. Ở Saint Petersburg là rêu nằm sẵn trong đá.
Hôm nay, không ai biết quả trứng từng chứa mùi gì. Cái còn lại là cái vỏ: một quả trứng không nở, giữ chỗ cho một mùi đã đi.
An egg that fits in a palm
This object sits in the Applied Arts of Europe collection at the Art Institute of Chicago. The museum's title is plain: miniature Easter egg with scent bottle. Its maker was the Fabergé workshop in Saint Petersburg. The date is given as before 1899.
It measures 5.1 cm high, 8.3 cm long and 5.6 cm deep. It fits in a palm and is heavy enough to remind you it is stone.
Four materials: moss agate, gold, enamel, and cabochon rubies. Cabochon means the stone is polished round and smooth, not faceted. It does not sparkle; it glows softly, like a drop of water.
The egg came to the museum as a gift of Mrs. Burton W. Hales, through the museum's Antiquarian Society, in memory of Miss Grace M. Merchant. An object made to be given, given once more.
The name Fabergé
The house of Fabergé began in Saint Petersburg in 1842 and worked until 1917. The name is tied to the imperial Easter eggs commissioned by Tsars Alexander III and Nicholas II as annual gifts for their wives and mothers, from 1885 to 1917.
But Fabergé made far more than imperial eggs: boxes, frames, desk objects, jewellery, scent bottles. The work was divided among a network of independent workmasters, each a specialist in enamel, stone carving or metal, all working under one name. Before 1917 the house employed some 500 people, from modellers and stone setters to enamellers.
The word workshop in the museum's attribution matters. This egg carries no single craftsman's name. It carries the name of a system, where stone, gold and enamel passed through many hands before becoming one object.
Egg, stone, scent
In Russia, giving eggs at Easter is an old custom. The egg stands for life beginning again. People gave painted eggs, wooden eggs, porcelain eggs, and among the wealthy, eggs of precious stone and metal. Small eggs could be kept, worn, displayed, never breaking like real ones.
Fabergé gave this egg a use: holding scent. It is not only a symbol but a tool. The recipient opens it and smells. The symbol of new life is filled with something living, a scent that slowly leaves.
Moss agate is a choice worth noticing. It is a translucent stone with branching mineral traces inside, like moss or small plants in water. It already carries an image of vegetation. Cut into an egg, the stone becomes a locked garden. Gold, enamel and rubies accompany the stone, smaller than it, like punctuation.
Why this small object matters
Fabergé's imperial eggs are often described as the summit of the jeweller's art: large, elaborate, with mechanisms inside. The Chicago scent egg is far more modest. Because it is small, it shows something else: scent had a place in the most luxurious world of late nineteenth century Russia, and that place fit in a hand.
It also shows how scent was thought of as something worth keeping. Not in ordinary glass, but in stone and gold. Scent treated as jewellery.
Another scent bottle of the same years, across the ocean, was made of silver and chased with ferns: Tiffany's Fern and Daisy bottle. Two objects, two cities, one idea: wrapping scent in the image of plants. In New York, leaves of silver. In Saint Petersburg, moss already inside the stone.
No one today knows what the egg once held. What remains is the shell: an egg that never hatched, holding the place of a scent that has gone.
Olfactory Art