Essays · Olfactory Art
Azza El Siddique. Echoes to Omega.
Nước bốc hơi, ngưng lại, rơi xuống. Mùi đi theo vòng ấy.
Water rises, gathers, falls. The scent follows that cycle.
Một tầng hầm dài, sáu bức tượng
Echoes to Omega mở tại Mattress Factory, bảo tàng chuyên về nghệ thuật sắp đặt ở Pittsburgh, từ ngày 9 tháng 8 năm 2024 và kéo dài đến ngày 14 tháng 9 năm 2025. Hơn một năm. Đó không phải chi tiết nhỏ, vì tác phẩm này thay đổi theo thời gian.
Căn phòng là một tầng hầm hẹp và dài. Người xem đi trên sàn lưới thép, giữa những khung thép để hở, như đi trên một lối đi treo. Dưới chân và hai bên là nước.
Dọc hai bên tầng hầm, sáu bức tượng bán thân bằng đất sét xếp thành hai hàng, mỗi hàng ba. Chúng ngâm trong nước đã ô xy hoá, ngập đến ngực. Nước có màu gỉ sắt. Theo thời gian, màu gỉ ấy thấm dần lên đất sét. Người viết bài cho The Brooklyn Rail đến vào tháng 12 và đã thấy những vệt gỉ lan trên tượng.
Một hệ thống bơm và tưới nhỏ giọt giữ cho nước luôn chuyển động. Nước bốc hơi, ngưng tụ, rơi xuống. Căn phòng là một vòng tuần hoàn khép kín, như một cơn mưa rất chậm.
Phu nhân Sennuwy
Sáu bức tượng là bản sao của một tượng cổ: tượng Phu nhân Sennuwy, một phụ nữ quý tộc Ai Cập, được tạc khoảng bốn nghìn năm trước. Bức tượng gốc được tìm thấy năm 1913 ở Sudan, nặng khoảng một tấn, và nay thuộc bộ sưu tập thường trực của Museum of Fine Arts, Boston.
El Siddique không nặn tay những bản sao. Cô dùng bản quét ba chiều của tượng gốc, rồi cho máy tiện rô bốt khắc ra từ đất sét. Một hình dạng cổ đi qua công nghệ số, rồi quay lại với đất.
Chi tiết ấy quan trọng với chủ đề của cô. El Siddique sinh ở Khartoum, Sudan, di cư sang Canada rồi sang Mỹ, hiện sống ở New Haven. Tượng Sennuwy cũng là một kẻ di cư: làm ở Ai Cập, chôn ở Sudan, đào lên, rồi đưa sang Boston. Bức tượng và nghệ sĩ cùng mang một câu chuyện về những vùng đất không còn là nhà.
Ở hai bên bệ thờ cuối phòng, hai màn hình chiếu những đoạn trích từ Amduat, văn bản tang lễ Ai Cập cổ. Tên gọi ấy có nghĩa là những gì ở cõi dưới. Nó mô tả hành trình của mặt trời qua mười hai giờ đêm, trước khi mọc lại.
Sandaliya trên tấm kim loại nóng
Cuối phòng là một bệ thờ. Ở đó có một đài phun nhỏ, nhỏ từng giọt nước pha dầu Sandaliya lên một tấm kim loại được hâm nóng bằng một tấm gia nhiệt công nghiệp. Mỗi giọt rơi xuống, nóng lên, bay hơi. Mùi lan ra.
Sandaliya là một loại dầu thơm dùng trong nghi lễ an táng của người Hồi giáo Sudan. Nó có mùi gỗ, ấm. Người ta dùng nó trong những buổi tiễn biệt, như một cử chỉ chăm sóc sau cùng dành cho người đã mất.
Người xem thường nhận ra mùi trước khi hiểu nó là gì. Bước vào tầng hầm lạnh và ẩm, họ gặp một mùi ấm, dịu, không hợp với chỗ ấy. Rồi đi dọc lối thép, giữa những bức tượng ngâm nước, họ tới được nguồn của nó.
Mùi làm cho nghi lễ trở thành thật. Hình ảnh Amduat trên màn hình là một văn bản cổ, cách xa. Còn mùi Sandaliya thì đang ở đây, đi vào phổi người xem, giống như nó đã đi vào không khí của những ngôi nhà có tang ở Khartoum.
Mọi thứ đều đang chuyển thể
El Siddique hay làm việc với sự chuyển thể: từ sống sang chết, từ chết sang tái sinh, từ rắn sang lỏng, từ lỏng sang hơi. Công cụ của cô đi từ những văn bản cổ như Sách của người chết đến trí tuệ nhân tạo. Năm 2025, cô nhận học bổng Guggenheim.
Trong Echoes to Omega, mọi vật liệu đều đang đổi dạng. Nước bay hơi. Thép gỉ. Đất sét thấm màu. Dầu thơm biến vào không khí. Không có gì đứng yên, và chính vì thế tác phẩm trông khác nhau tuỳ tháng người xem tới.
Bài phê bình của The Brooklyn Rail đọc tác phẩm qua những chủ đề di cư, mục rữa và đổi mới, cái chết, ký ức tổ tiên, sự sụp đổ của các đế chế. Tượng Sennuwy thuộc về một triều đại đã mất. Bản sao của nó đang gỉ dần trong một tầng hầm ở Mỹ. Nhưng mùi Sandaliya vẫn còn được dùng, hôm nay, trong những đám tang thật.
Cũng trong những năm ấy, Jonathan Baldock đặt thảo mộc tang lễ vào những chiếc bình gốm trong Grave Goods. Hai tác phẩm rất khác nhau, nhưng cùng tin rằng mùi là cách con người đi cùng người chết một đoạn cuối.
A long cellar, six statues
Echoes to Omega opened at the Mattress Factory, Pittsburgh's museum of installation art, on 9 August 2024 and ran until 14 September 2025. More than a year. That matters, because this work changes over time.
The room is a narrow, elongated cellar. Visitors walk on steel mesh flooring between open steel frames, like a raised walkway. Water lies below and on both sides.
Along the sides, six clay busts stand in two rows of three, submerged to the chest in oxidised water. The water is rust coloured, and over time the rust seeps into the clay. The Brooklyn Rail reviewer visited in December and already saw stains spreading across the statues.
A pump and drip irrigation system keep the water moving. It evaporates, condenses, falls. The room is a closed cycle, like a very slow rain.
Lady Sennuwy
The six statues are copies of an ancient one: Lady Sennuwy, an Egyptian noblewoman, carved about four thousand years ago. The original was found in 1913 in Sudan, weighs about a tonne, and now belongs to the permanent collection of the Museum of Fine Arts, Boston.
El Siddique did not model the copies by hand. She used a 3D scan of the original and had the busts milled robotically from clay. An ancient form passes through digital technology and returns to earth.
This matters to her subject. El Siddique was born in Khartoum, Sudan, migrated to Canada and then the United States, and lives in New Haven. The Sennuwy statue is a migrant too: made in Egypt, buried in Sudan, dug up, shipped to Boston. Statue and artist share a story of lands that are no longer home.
On either side of the altar at the end of the room, two monitors show excerpts from the Amduat, an ancient Egyptian funerary text whose name means what is in the underworld. It follows the sun through the twelve hours of night before it rises again.
Sandaliya on a heated plate
At the end of the room stands an altar. A small fountain drips water mixed with Sandaliya oil onto a metal plate warmed by an industrial heating pad. Each drop falls, heats, evaporates. The smell spreads.
Sandaliya is a scented oil used in Sudanese Muslim burial rites. It is warm and woody. It is used in farewells, as a last act of care for the dead.
Visitors usually notice the smell before they know what it is. Entering a cold, damp cellar, they meet something warm and soft that does not belong there. Walking the steel path between the submerged statues, they reach its source.
The smell makes the rite real. The Amduat on screen is an old, distant text. The Sandaliya is here, entering the visitor's lungs, as it has entered the air of mourning houses in Khartoum.
Everything is changing state
El Siddique works with transformation: life into death, death into rebirth, solid into liquid, liquid into vapour. Her tools range from ancient texts such as the Book of the Dead to artificial intelligence. In 2025 she was named a Guggenheim Fellow.
In Echoes to Omega, every material is changing form. Water evaporates. Steel rusts. Clay stains. Oil vanishes into air. Nothing stands still, which is why the work looks different depending on the month of the visit.
The Brooklyn Rail review reads the work through migration, decay and renewal, mortality, ancestral memory, the fall of empires. Sennuwy belonged to a dynasty long gone. Her copy slowly rusts in an American cellar. Yet Sandaliya is still used today, at real funerals.
In the same years, Jonathan Baldock placed funerary herbs in ceramic vessels for Grave Goods. The two works are very different, but both hold that smell is how the living walk the last stretch with the dead.
Olfactory Art