Essays · Olfactory Art
Cercle d'Art des Travailleurs de Plantation Congolaise.
Mùi ngọt của sô-cô-la bắt đầu từ bàn tay người trồng.
The sweet smell of chocolate begins with the hands that grow it.
Cercle d'Art des Travailleurs de Plantation Congolaise, exhibition view, 2017, SculptureCenter · Art in America
Tượng đất sét, đúc lại bằng sô-cô-la
Từ ngày 29 tháng 1 đến ngày 27 tháng 3 năm 2017, SculptureCenter ở New York bày triển lãm đầu tiên tại Mỹ của Cercle d'Art des Travailleurs de Plantation Congolaise, tức Hội Nghệ thuật Công nhân Đồn điền Congo, viết tắt là CATPC. Giám tuyển là Ruba Katrib.
Trong phòng là một nhóm tượng người, có cái to gần bằng người thật, có cái nhỏ vừa mặt bàn. Dáng tượng mang vẻ dân gian, có phần kỳ ảo: những thân người, những gương mặt, những câu chuyện được nặn thành khối. Tất cả làm từ cùng một chất liệu: sô-cô-la.
Quy trình đi qua nhiều chặng. Các thành viên nặn tượng bằng đất sét ở Congo. Tượng được số hoá, in 3D, rồi đúc bằng sô-cô-la. Theo SculptureCenter, ca cao dùng để đúc đến từ các đồn điền trên khắp thế giới. Đứng gần, người xem ngửi thấy mùi ngọt, hơi đắng của ca cao, thứ mùi ta quen từ những thanh kẹo trên kệ siêu thị.
Lusanga, từng mang tên Leverville
CATPC được thành lập năm 2014 tại Cộng hoà Dân chủ Congo. Những gương mặt chủ chốt là công nhân đồn điền: Djonga Bismar, Matthieu Kilapi Kasiama, Cedrick Tamasala, Mbuku Kimpala, Mananga Kibuila, Jérémie Mabiala, Emery Mohamba, Thomas Leba. Cùng với họ là nhà sinh thái học René Ngongo và các nghệ sĩ ở Kinshasa: Michel Ekeba, Éléonore Hellio, Mega Mingiedi.
Nơi họ làm việc là Lusanga. Tên cũ của vùng này là Leverville. Năm 1911, công ty Lever Brothers, sau này là Unilever, lập đồn điền cọ dầu đầu tiên của họ tại đây. Cái tên Leverville nói rõ vùng đất ấy từng thuộc về ai.
Hơn một thế kỷ, những đồn điền như thế sản xuất nguyên liệu cho hàng tiêu dùng bán khắp thế giới: dầu cọ, ca cao, cao su. Người trồng thì ở lại, với đồng lương thấp và đất không phải của mình. Giá trị của cây trồng đi đến những nơi khác.
Đưa lợi nhuận về đồn điền
CATPC làm việc cùng Institute for Human Activities, một tổ chức do nghệ sĩ Hà Lan Renzo Martens lập ra, hoạt động từ năm 2012. Viện đang xây dựng một trung tâm nghiên cứu về nghệ thuật và bất bình đẳng kinh tế ngay trên một đồn điền cũ của Unilever ở Lusanga.
Ý tưởng khá thẳng. Thế giới nghệ thuật phương Tây có nhiều tiền, và một phần tiền ấy, xét cho cùng, từng đến từ lợi nhuận của các đồn điền. Các bảo tàng lớn từng được tài trợ bởi những công ty kiếm lời từ cây trồng ở châu Phi. CATPC đi ngược dòng ấy: bán tác phẩm cho thế giới nghệ thuật, rồi đưa tiền về.
Theo SculptureCenter, CATPC tái đầu tư lợi nhuận từ việc bán tác phẩm vào sản xuất nông nghiệp do chính họ sở hữu trên khắp Congo. Tiền từ những bức tượng sô-cô-la trở thành đất, thành cây, thành một đồn điền không thuộc về công ty nào ở xa.
Một mùi ngọt có lịch sử
Sô-cô-la là một mùi hiếm khi bị nghi ngờ. Nó gắn với quà tặng, lễ tình nhân, tuổi thơ. Nhưng mùi ấy có một đường đi dài: từ quả ca cao trên cây, qua tay người hái, người ủ, người phơi, qua tàu biển, nhà máy, cửa hàng. Người ăn thường chỉ gặp chặng cuối.
Những bức tượng của CATPC nối chặng đầu với chặng cuối. Hình dáng là của người trồng. Chất liệu là thứ họ trồng. Mùi là thứ người mua quen thuộc. Người xem ở New York ngửi thấy một mùi dễ chịu, và cùng lúc nhìn vào gương mặt của những người đứng ở đầu kia chuỗi giá trị.
Sô-cô-la trong phòng trưng bày không phải chuyện mới. Ed Ruscha từng phủ kín một căn phòng bằng những tờ giấy in sô-cô-la trong Chocolate Room. Nhưng ở đó, mùi ngọt là một câu hỏi về chất liệu. Ở CATPC, nó là một câu hỏi về quyền sở hữu. Ai được nặn hình. Ai được bán. Ai giữ lại phần lời.
Clay figures, recast in chocolate
From 29 January to 27 March 2017, SculptureCenter in New York presented the first US exhibition of the Cercle d'Art des Travailleurs de Plantation Congolaise, the Congolese Plantation Workers Art League, known as CATPC. It was curated by Ruba Katrib.
The room held a group of figures, some close to life size, some tabletop scale. They had a folk, slightly fantastic quality: bodies, faces, stories shaped into mass. All were made of one material: chocolate.
The process had several stages. Members modelled the figures in clay in Congo. The figures were digitised, 3D printed, then cast in chocolate. According to SculptureCenter, the cacao used came from plantations around the world. Up close, visitors smelled the sweet, faintly bitter note of cocoa, the smell we know from bars on supermarket shelves.
Lusanga, once called Leverville
CATPC was founded in 2014 in the Democratic Republic of Congo. Its leading figures are plantation workers: Djonga Bismar, Matthieu Kilapi Kasiama, Cedrick Tamasala, Mbuku Kimpala, Mananga Kibuila, Jérémie Mabiala, Emery Mohamba and Thomas Leba. With them are the ecologist René Ngongo and Kinshasa based artists Michel Ekeba, Éléonore Hellio and Mega Mingiedi.
They work in Lusanga, formerly Leverville. In 1911 Lever Brothers, later Unilever, founded its first palm oil plantation there. The old name says plainly whose land it was.
For over a century, plantations like this supplied raw materials for consumer goods sold worldwide: palm oil, cocoa, rubber. The growers stayed, on low wages and land that was not theirs. The value of the crop went elsewhere.
Bringing profit back to the plantation
CATPC works with the Institute for Human Activities, founded by the Dutch artist Renzo Martens and active since 2012. The institute is building a research centre on art and economic inequality on a former Unilever plantation in Lusanga.
The idea is direct. The Western art world has a great deal of money, and part of that money once came from plantation profits. Major museums have been funded by companies that earned from crops grown in Africa. CATPC reverses the flow: sell work to the art world, then bring the money home.
According to SculptureCenter, CATPC reinvests profits from sales in self owned agricultural production across Congo. Money from chocolate sculptures becomes land, trees, a plantation that belongs to no distant company.
A sweet smell with a history
Chocolate is a smell rarely suspected of anything. It belongs to gifts, Valentine's Day, childhood. But it travels a long road: from the pod on the tree, through the hands that pick, ferment and dry it, through ships, factories and shops. The eater usually meets only the last stage.
CATPC's sculptures join the first stage to the last. The forms belong to the growers. The material is what they grow. The smell is what buyers know. A visitor in New York smells something pleasant and, at the same moment, looks at the faces of the people at the other end of the chain.
Chocolate in a gallery is not new. Ed Ruscha once covered a room with sheets printed in chocolate in Chocolate Room. There, the sweet smell was a question about material. With CATPC, it is a question of ownership. Who gets to shape the form. Who gets to sell. Who keeps the profit.
Olfactory Art