Essays · Olfactory Art
Polymorf. Famous Deaths.
Không hình ảnh. Chỉ còn tiếng và mùi của một khoảnh khắc cuối.
No images. Only the sound and smell of a final moment.
© Polymorf · Polymorf (official studio site)
Nằm xuống trong ngăn tủ lạnh
Famous Deaths là một sắp đặt của Polymorf, nhóm nghệ sĩ Hà Lan gồm Marcel van Brakel, Frederik Duerinck và Mark Meeuwenoord. Tác phẩm được phát triển cùng CMD Breda và Đại học AVANS.
Ở trung tâm là bốn ngăn tủ lạnh nhà xác, loại tủ kim loại dùng để giữ thi thể. Mỗi ngăn chứa một câu chuyện. Người xem nằm xuống, ngăn tủ được đẩy vào, và họ ở một mình trong bóng tối hoàn toàn.
Trong khoảng bốn phút tiếp theo, họ nghe một dải âm thanh dựng từ tư liệu và ngửi một chuỗi mùi được sắp theo thời gian. Không có màn hình. Không có hình ảnh. Câu chuyện diễn ra ở ngôi thứ nhất: người nằm trong tủ ở vị trí của người sắp chết.
Có những quy định rất cụ thể. Mỗi lượt tối đa bốn người, mỗi người một ngăn. Người xem phải từ 11 tuổi trở lên. Trong tủ có nút khẩn cấp. Đã chọn một câu chuyện thì không đổi sang câu chuyện khác giữa chừng. Những chi tiết hành chính ấy nói lên độ nặng của tác phẩm: đây không phải trò chơi.
Năm cái chết được kể lại
Danh sách các câu chuyện gồm năm người: John F. Kennedy, Whitney Houston, Công nương Diana, Moammar al Qadhafi và Vincent van Gogh. Đây đều là những cái chết đã được báo chí, sách và phim ảnh kể lại rất nhiều lần. Người xem gần như ai cũng mang sẵn một hình ảnh về chúng.
Polymorf chọn đúng những cái chết mà ai cũng đã "thấy". Tác phẩm dựa vào việc người xem đã có sẵn hình ảnh trong đầu, rồi thay nó bằng một thứ khác. Khi mắt không làm việc, những gì ta tưởng là đã biết trở nên lạ.
Phần Van Gogh do Bảo tàng Van Gogh ở Amsterdam đặt hàng. Năm 2016, tác phẩm được trưng bày tại chính bảo tàng này. Cùng năm, Famous Deaths đến Liên hoan phim Tribeca và SXSW ở Mỹ. Năm 2017 nó có mặt tại STRP Biënnale ở Eindhoven, và tiếp tục đi qua nhiều nơi khác cho đến năm 2019.
Việc một tác phẩm mùi hương xuất hiện ở các liên hoan phim cũng đáng chú ý. Famous Deaths được xếp cạnh phim tài liệu, như một dạng tài liệu không có hình. Nó được chọn vào danh mục phim tài liệu tương tác của IDFA DocLab và danh mục Moments of Innovation của MIT.
Mùi như một câu kể
Các chuỗi mùi trong Famous Deaths do Caro Verbeek, nhà nghiên cứu lịch sử mùi, và Peter de Cupere, nghệ sĩ làm việc lâu năm với khứu giác, thực hiện. Năm 2015, tác phẩm nhận giải Sadakichi dành cho tác phẩm thử nghiệm với mùi của Art and Olfaction Awards.
Trong một bộ phim, hình ảnh dẫn câu chuyện, âm thanh đỡ lấy nó. Ở Famous Deaths, mùi phải làm phần việc của hình ảnh. Nó cho biết ta đang ở đâu, trong không gian nào, vào lúc nào. Một mùi đến, rồi đi, rồi mùi tiếp theo thay chỗ. Mỗi mùi là một cảnh.
Điều này đòi hỏi một cách viết khác. Mùi không đổi nhanh như hình. Nó ở lại trong mũi, lẫn vào mùi tiếp theo. Người làm phải tính khi nào một mùi cần xuất hiện, khi nào nó cần tan, để câu chuyện không bị nhoè. Tác phẩm cho thấy mùi có thể được soạn theo thời gian, giống như âm nhạc.
Người từng đọc về những cây trồng mang mùi lạ của Peter de Cupere sẽ nhận ra một mối quan tâm chung: mùi có thể được lắp ráp để kể một điều không có mặt. Ở Famous Deaths, điều không có mặt là một con người, vào giây cuối cùng. Khi ngăn tủ được kéo ra, ánh sáng trở lại. Nhưng người bước ra đã mang theo một ký ức không phải của mình.
Lying down in the freezer
Famous Deaths is an installation by Polymorf, the Dutch collective of Marcel van Brakel, Frederik Duerinck and Mark Meeuwenoord. It was developed with CMD Breda and AVANS University.
At its centre are four mortuary freezers, the metal drawers used to hold bodies. Each drawer holds one story. The visitor lies down, the drawer slides in, and they are alone in complete darkness.
For about four minutes they hear a documentary soundscape and smell a sequence of scents timed to it. There is no screen. There are no images. The story unfolds in the first person: the one in the drawer takes the place of the one about to die.
The rules are precise. At most four people at a time, one per drawer. Visitors must be at least 11 years old. Each drawer has a panic button. Once a story is chosen, it cannot be switched midway. Those administrative details say something about the weight of the work: this is not a game.
Five deaths retold
The stories cover five people: John F. Kennedy, Whitney Houston, Diana, Princess of Wales, Moammar al Qadhafi and Vincent van Gogh. All are deaths retold many times by the press, in books and on film. Nearly every visitor arrives with an image of them already in mind.
Polymorf chose deaths everyone has already "seen". The work relies on that stored picture and then replaces it with something else. When the eyes are not working, what we thought we knew turns strange.
The Van Gogh episode was commissioned by the Van Gogh Museum in Amsterdam, where the work was shown in 2016. That same year Famous Deaths travelled to the Tribeca Film Festival and SXSW. In 2017 it appeared at the STRP Biënnale in Eindhoven, and it kept touring until 2019.
Its presence at film festivals matters. Famous Deaths sat beside documentaries, as a kind of document without pictures. It was selected for the IDFA DocLab interactive documentary canon and for MIT's Moments of Innovation canon.
Smell as narration
The scent sequences were made by Caro Verbeek, a researcher of the history of smell, and Peter de Cupere, an artist who has long worked with olfaction. In 2015 the work received the Sadakichi Award for experimental work with scent from the Art and Olfaction Awards.
In a film, images lead the story and sound supports it. In Famous Deaths, smell has to do the work of images. It tells us where we are, what space, what moment. One smell arrives, leaves, and the next takes its place. Each smell is a scene.
That demands a different kind of writing. Smell does not cut as quickly as a picture. It lingers in the nose and bleeds into the next. The makers had to decide when a smell should appear and when it should clear, so the story would not blur. The work shows that smell can be composed in time, like music.
Readers who know Peter de Cupere's plants carrying foreign smells will recognise a shared interest: smell can be assembled to tell of something absent. In Famous Deaths, what is absent is a person, at their last second. When the drawer slides out, the light returns. But the one who climbs out carries a memory that is not their own.
Olfactory Art