Essays · Contemporary Art
Mario Merz. Igloo, Do We Go Around Houses, or Do Houses Go Around Us?
Một ngôi nhà là thứ ta mang theo trong người.
A house is something we carry inside us.
Tate · Tate
Đá phiến, kính vỡ, một hộp đèn
Tác phẩm là một mái vòm nửa tròn bằng thép, trên đó sáu mươi lăm phiến đá phiến xếp xoáy từ đỉnh xuống, giữ chặt bằng kẹp chữ G và mát tít. Nó gợi hình một lều tuyết, loại nhà của người Inuit.
Cắt ngang qua mái vòm là một khung thép khác, dài hơn nhiều, đỡ bảy mươi tư tấm kính vỡ dựng đứng, cũng gắn bằng mát tít. Cuối dãy kính là một hộp đèn, chiếu ánh điện xuyên qua đường hầm kính ấy vào lòng lều.
Kính có cạnh sắc, không đều. Nhiều tấm dính bụi, dán băng keo, lem vệt mát tít. Theo mong muốn của Merz, kính không được lau. Ánh đèn phải chật vật đi qua lớp bẩn, và vì thế trở nên mờ, dịu, và cho thấy khoảng cách dài giữa tấm kính đầu tiên và tấm cuối cùng.
Toàn bộ tác phẩm dài hơn mười mét, cao gần hai mét bảy. Tate mua nó năm 1990.
Một tác phẩm được làm lại
Tác phẩm mang hai năm: 1977, và dựng lại năm 1985. Phiên bản năm 1985 phỏng theo một lều tuyết năm 1977 có cái tên rất dài, tạm hiểu là: Lều tuyết, đá lát đường và kính vỡ từ ngôi nhà bị phá, được nghệ thuật làm sống lại trong phòng tranh, trong bảo tàng.
Bản năm 1977 phủ khung thép bằng cả đá phiến lẫn kính. Bản năm 1985 tách chúng ra: đá phiến ở mái vòm, kính ở đường hầm. Tên cũ gợi ý rằng vật liệu từ một ngôi nhà đổ nát được nghệ thuật cho sống lại. Theo Tate, một số vật liệu đúng là đồ tái sử dụng, nhưng không có bằng chứng chúng đến từ một ngôi nhà bị phá có thật.
Việc lấy lại ý tưởng và vật liệu từ tác phẩm cũ để làm tác phẩm mới là điều thường thấy ở Merz. Nó không phải sự lặp lại, mà là một cách làm mới. Một ngôi nhà cũng vậy: được sửa, được dựng lại, được dọn đến rồi dọn đi.
Lều tuyết từ năm 1968
Mario Merz, sinh năm 1925 và mất năm 2003, là một trong những gương mặt của Arte Povera, phong trào nghệ thuật Ý chống lại xã hội tiêu dùng và cố ý dùng những vật liệu tầm thường. Đất, đá, cành cây, vải, cả những con ngựa sống của Jannis Kounellis.
Merz bắt đầu làm lều tuyết năm 1968, giữa những cuộc biểu tình của sinh viên và công nhân ở Ý và Pháp. Những lều tuyết đầu tiên mang khẩu hiệu, nối thẳng chúng với lý tưởng của người xuống đường. Sau đó ông làm hàng chục phiên bản, ngày càng lớn và phức tạp, bằng kim loại, kính, đá phiến, vải, đất, đèn neon, gỗ, mát tít, trái cây, sáp, có lần cả một cái đầu linh dương.
Năm 1971, Merz gọi lều tuyết là hình dạng hữu cơ lý tưởng, vừa là một thế giới vừa là một ngôi nhà nhỏ. Ông nói hình ảnh cơ bản ấy nằm sẵn trong ông, và ông giày vò nó không ngừng.
Ta đi quanh nhà, hay nhà đi quanh ta
Cái tên của tác phẩm là một câu hỏi Merz từng đặt ra: không gian thẳng hay cong? Nhà di chuyển quanh ta, hay ta di chuyển quanh nhà? Làm ra một ngôi nhà nghĩa là gì?
Lều tuyết là một trong những dạng nhà cổ nhất: của người du mục, dựng nhanh, từ vật liệu tại chỗ, bỏ lại khi đi. Merz đặt nó trong phòng triển lãm, nơi người xem đi vòng quanh nó. Và câu hỏi trong tên tác phẩm bắt đầu có hiệu lực. Người xem đang đi quanh một ngôi nhà. Nhưng ngôi nhà ấy lại là hình ảnh của một thế giới, một mái vòm như bầu trời, bao lấy cả người đứng ngoài.
Nhà sử học nghệ thuật Zdenek Felix gọi lều tuyết của Merz là dấu vết của một trong những kiểu nhà lâu đời nhất của loài người, một nơi trú ẩn trong tâm trí, một chỗ gặp gỡ, và cũng là một ẩn dụ cổ xưa về vũ trụ.
Đá phiến nặng và lạnh. Kính vỡ và sắc. Ánh đèn yếu. Không có gì trong tác phẩm hứa hẹn sự êm ấm. Nhưng hình dáng của nó, một mái vòm khép lại, vẫn nói về nơi trú ẩn. Có lẽ đó là điều Merz muốn giữ: một ngôi nhà không cần đẹp để là nhà. Nó chỉ cần bao lấy một người.
Slate, broken glass, a lightbox
The work is a semicircular steel dome on which sixty five slate slabs spiral down from the top, fastened with G clamps and putty. It takes the shape of an igloo.
Cutting across the dome is a second, much longer steel frame that holds seventy four upright panes of broken glass, also set in putty. At the end of this row is a lightbox, shining electric light through the glass tunnel into the igloo.
The glass has sharp, irregular edges. Many panes are dusty, taped, smudged with putty. At Merz's wish, the glass must not be cleaned. The light struggles through the dirt, softening as it goes, and makes visible the long distance between the first pane and the last.
The whole work is more than ten metres long and nearly two point seven metres high. Tate bought it in 1990.
A work remade
The work carries two dates: 1977, reconstructed 1985. The 1985 version adapts a 1977 igloo with a very long title, roughly: Igloo, paving stones and broken glass from the destroyed house reactivated by art in a gallery, in a museum.
In 1977 the steel frame was covered with both slate and glass. In 1985 they were separated: slate on the dome, glass in the tunnel. The earlier title suggests materials from a ruined house brought back to life by art. According to Tate, some materials were indeed reclaimed, but there is no evidence they came from an actual destroyed house.
Taking ideas and materials from old works into new ones is typical of Merz. It is not repetition but renewal. A house is like that too: repaired, rebuilt, moved into, moved out of.
Igloos since 1968
Mario Merz, born in 1925 and died in 2003, was a central figure of Arte Povera, the Italian movement that stood against consumer society and chose humble materials on purpose. Earth, stone, branches, cloth, even the live horses of Jannis Kounellis.
Merz began building igloos in 1968, amid the student and worker protests in Italy and France. The first ones carried slogans that tied them directly to the ideals of the protesters. He went on to make dozens of versions, larger and more complex, from metal, glass, slate, cloth, earth, neon, wood, putty, fruit, wax, and once an antelope's head.
In 1971 Merz called the igloo the ideal organic shape, at once a world and a small house. He said he carried its basic image inside himself, and never stopped wrestling with it.
Do we go around houses, or do houses go around us
The title is a question Merz once posed: is space straight or curved? Do houses move around us, or do we move around houses? What does it mean to make a house?
The igloo is one of the oldest forms of dwelling: nomadic, quick to raise, made from what is at hand, left behind on departure. Merz placed it in a gallery, where visitors walk around it. And the question in the title starts to work. The viewer is walking around a house. Yet that house is also an image of a world, a dome like a sky, enclosing even those who stand outside.
The art historian Zdenek Felix described Merz's igloo as a trace of one of humanity's oldest building forms, a refuge in the mind, a place of meeting, and an ancient figure of the universe.
Slate is heavy and cold. Glass is broken and sharp. The light is weak. Nothing here promises comfort. But the shape, a closed dome, still speaks of shelter. Perhaps that is what Merz wanted to keep: a house does not need to be beautiful to be a house. It only needs to hold someone.
Contemporary Art