Essays · Olfactory Art
Peter de Cupere. Salt Flowers.
Hoa trắng như muối. Nhưng không có gì ở đây là muối.
Flowers white as salt. But nothing here is salt.
© Peter de Cupere · Peter de Cupere (official artist site)
Một con sông thành biển
Năm 2017, IJssel Biennale ở Hà Lan chọn chủ đề biến đổi khí hậu. Hai mươi ba nghệ sĩ được mời trình bày cách họ hình dung hậu quả của nó lên dòng sông IJssel. Biennale kéo dài từ 14 tháng 6 đến 24 tháng 9.
Peter de Cupere, nghệ sĩ người Bỉ làm việc với mùi hơn hai mươi năm, chọn một kịch bản cực đoan. Mực nước biển dâng tới mức thung lũng IJssel bị nước biển tràn vào. Nước ngọt thành nước mặn. Hệ sinh thái hiện có chết đi.
Trong kịch bản ấy, ông tìm một cách sống sót mang tính không tưởng. Những chỏm băng trắng ở hai cực đã tan hết, nên ông thay chúng bằng những chỏm muối trắng lấy từ đại dương. Từ muối, ông dựng một thiên nhiên mới: cây, quả, rau, hoa, tất cả đều trắng.
Mỗi vật trong thiên nhiên ấy có một mùi riêng. Theo cách nghệ sĩ mô tả, mùi là thứ cho mỗi vật một bản sắc. Hình giống nhau, cùng một màu trắng. Chỉ mùi mới phân biệt được chúng.
Năm bông hoa, không bông nào thật
Tại biennale, De Cupere trưng bày năm bông Salt Flowers. Chúng trắng tinh, hạt lấp lánh dưới nắng. Nghệ sĩ đã tìm được cách gắn những hạt nhỏ vào nhau thành một hình đứng vững. Người xem gần như chắc chắn chúng được làm từ muối.
Họ sai. Tất cả những bông hoa được làm từ hạt thuỷ tinh.
Mùi cũng đánh lừa như hình. Ba bông mang mùi tươi mát, có khi mát quá mức. Những mùi ấy thật ra là chất khử mùi nhà vệ sinh và sản phẩm giặt giũ, thứ có mùi hoa theo kiểu tổng hợp. Một bông mang mùi oải hương nhân tạo, rất xa với cây oải hương ngoài đồng.
Hai bông còn lại thì hôi. Một bông mang mùi phân đạm hữu cơ làm từ bột máu, loại dùng để bón cây. Bông kia mang mùi thức ăn cho cá tầm. Cả hai đều là mùi của sản xuất: trồng trọt và nuôi cá, hai ngành phụ thuộc vào những gì con người đổ thêm vào đất và nước.
Cái gì còn lại sau khi thiên nhiên đi mất
Salt Flowers được dựng quanh một câu hỏi về nhận thức. Ta cảm nhận mọi thứ thế nào? Biết chính xác mình đang nhìn và ngửi cái gì quan trọng đến mức nào? Tác phẩm cho thấy cả hai giác quan đều có thể bị đánh lừa cùng một lúc, và người xem có thể đứng rất lâu trước một vật mà không đoán ra nó làm bằng gì.
Hai nhóm mùi mang hai lời nhắc khác nhau. Nhóm mùi dễ chịu cho thấy thứ có thể còn lại nếu khí hậu tiếp tục đổi như hiện nay: một thế giới mà mùi hoa chỉ còn trong chai nước giặt. Nhóm mùi hôi quay về phía nguyên nhân. Với ý tưởng cho gì nhận nấy, nghệ sĩ đặt câu hỏi về chính sách môi trường và kinh tế, về việc dùng quá nhiều phân bón, về nuôi cá quá mức.
Cùng năm, trong tuần khai mạc Biennale Venice, De Cupere còn làm một tác phẩm khác theo cùng hướng: những bông hoa thật bốc khói và toả mùi không khí ô nhiễm, như thể thiên nhiên đang trả đũa con người.
Salt Flowers lặng hơn. Không có khói, không có chuyển động. Chỉ có năm bông hoa trắng bên một con sông vẫn còn là nước ngọt. Người xem cúi xuống, ngửi, và nhận ra mùi quen từ phòng tắm nhà mình. Tác phẩm không cần nói thêm. Tương lai mà nó hình dung đã có mặt, một phần, trong những thứ ta dùng mỗi ngày.
A river turned sea
In 2017 the IJssel Biennale in the Netherlands took climate change as its theme. Twenty-three artists were asked how they saw its consequences for the river IJssel. The biennale ran from 14 June to 24 September.
Peter de Cupere, a Belgian artist who had worked with smell for over twenty years, chose an extreme scenario. The sea rises until the IJssel valley floods with sea water. Fresh water turns salt. The existing ecosystem dies.
Within that scenario he looks for a utopian way to survive. The white ice caps at the poles have melted, so he replaces them with white caps of salt won from the ocean. From salt he builds a new nature: plants, fruit, vegetables, flowers, all white.
Each thing in that nature has its own smell. As the artist puts it, smell gives each one an identity. The shapes share a single white. Only smell tells them apart.
Five flowers, none of them real
At the biennale De Cupere showed five Salt Flowers. Pure white, their grains glittering in the sun. He had found a way to bind small grains into a stable form. Viewers were all but certain they were salt.
They were wrong. Every flower was made of glass grains.
The smell deceives as well as the shape. Three flowers smell fresh, sometimes too fresh. Those smells are in fact toilet fresheners and laundry products, floral in a synthetic way. One carries artificial lavender, far from the plant in a field.
The other two stink. One smells of organic nitrogen fertiliser made from blood meal. The other smells of sturgeon feed. Both are smells of production: farming and fish breeding, two industries that depend on what people add to soil and water.
What remains once nature has gone
Salt Flowers is built around a question of perception. How do we sense things? How much does it matter to know exactly what we see and smell? The work shows both senses can be fooled at once, and a viewer can stand before an object a long time without guessing what it is made of.
The two groups of smells make two different points. The pleasant ones show what might remain if the climate keeps changing: a world where the smell of flowers survives only in laundry bottles. The foul ones turn toward the causes. With the idea of what you give is what you get, the artist questions environmental policy and the economy, the overuse of fertiliser, the overbreeding of fish.
The same year, during the opening week of the Venice Biennale, De Cupere made another work in this vein: real flowers giving off smoke and the smell of air pollution, as if nature were taking revenge.
Salt Flowers is quieter. No smoke, no movement. Just five white flowers beside a river that is still fresh water. Viewers bend down, smell, and recognise something from their own bathroom. The work need not say more. The future it imagines is already here, in part, in things we use every day.
Olfactory Art